Juryrapport Taalunie Toneelschrijfprijs 2013

Voor deze editie van de Taalunie Toneelschrijfprijs zijn circa 45 teksten ingestuurd. Dat zijn er minder dan gemiddeld, maar naar de mening van de jury van mooie kwaliteit en getuigend van grote liefde voor taal en theater. Met het verdwijnen van producerende podiuminstellingen door bezuinigingen en crisis, zijn er helaas ook minder plekken om nieuw Nederlandstalig repertoire uit te brengen. Desondanks constateert de jury dat het bloed gelukkig kruipt waar het niet gaan kan, zeker waar het de kwaliteit betreft. Dit jaar zijn vier teksten genomineerd en de jury is onder de indruk van de innovatieve kracht, het engagement en het lef van de genomineerden. Het zijn auteurs die spannende wegen zijn ingeslagen, waaruit een grote betrokkenheid spreekt als het gaat om wat theater vermag te zijn: een kunstvorm die van de geijkte paden af durft te gaan en risico durft te nemen. Auteurs zijn het ook die werelden verbeelden die confronteren en ontroeren, die werelden in vraag durven stellen en (tastend) antwoorden durven zoeken. Van harte stelt de jury de genomineerden voor de Taalunie Toneelschrijfprijs 2013 voor.

Een lolita

Een lolita van Bernard Dewulf is slechts losjes geïnspireerd op de roman Lolita van Vladimir Nabokov. Hoofdpersoon is een 12/13-jarig meisje, dat na de dood van haar vader alleen met haar moeder woont. Op een goede dag komt er een huurder inwonen, een onderzoeker, die er een aantal mislukte relaties op heeft zitten. De seksuele spanning tussen de man en het meisje is vanaf het eerste moment om te snijden, maar eerst bijt hij zich nog door een weinig vreugdevolle relatie met haar moeder heen. Als deze komt te overlijden, leveren de man en het meisje zich volledig aan elkaar uit, tot het op is. Bernard Dewulf weet een geheel nieuwe lezing te geven van het overbekende (oer)thema en -verhaal. Hij doet dit zonder open deuren in te trappen, integendeel, er worden zelfs deuren gevonden naar ruimtes waarvan niemand wist dat ze bestonden. Een prachtige theatrale ingreep is het: Lolita is niet alleen het jonge meisje zelf, maar ook de Lolita op latere leeftijd, die terugdenkt aan toen, en naar haar eigen dochter kijkt, die nu zo oud is als Lolita toen. Door deze ingreep wordt dit verhaal over onontkoombare lust en liefde er één van het genadeloos verglijden van de tijd. De man beschrijft zijn hunkering naar en verslaving aan het jonge meisje, maar Bernard Dewulf gaat verder. Hij maakt het verlies dat in deze opbloeiende relatie vanaf het begin aanwezig is pijnlijk voelbaar. Zo ontstijgt deze tekst de anekdote en gaat op een mooie, schrijnende manier over het onvermogen om voor altijd vast te grijpen wat ongereptheid, prille jeugd, sensuele lust en seksuele begeerte is, maar vooral ook over ouder worden, over het je al of niet kunnen verzoenen met het verval. Knap hoe het verhaal van Lolita, zonder in clichés te vervallen, een huiveringwekkend en ontluisterend inzicht kan bieden in het proces van onvermijdelijke aftakeling en sterfelijkheid, en de diepe schaamte en het verdriet waarmee dit gepaard kan gaan. Voeg hierbij de in haar eenvoud krachtige poëzie van Bernard Dewulf die, ondanks de evocatieve en zinnelijke taal, ook genadeloos scherp is en soms ontluisterend grappig. Een lolita is een tekst die verwondt en verwondert, een tekst die als een goed gedicht nooit uitgelezen raakt. Aardig tot slot om te noemen, is de bijzondere vormgeving van de tekstuitgave, met op de linker pagina de tekst van Hij, op de rechter van Zij, alternerend en voor altijd gescheiden. In alle opzichten een wonderschone tekst.

BOG.

BOG. Een poging het leven te herstructureren is een tekst van de hand van het collectief BOG. (Judith De Joode, Benjamin Moen, Sanne Vanderbruggen en Lisa Verbelen). Zoals in het tekstboek te lezen, zijn de schrijvers allemaal geboren in 1988. In vogelvlucht en met als fascinerend en sterk stijlkenmerk het gebruik van veel, heel veel werkwoorden raast in BOG. een mensenleven in gedetailleerde chronologie voorbij, vanaf de baarmoeder tot aan het afscheid van het leven. In de bijgevoegde index achterin valt precies terug te lezen op welke pagina van het script welke werkwoorden gebruikt zijn. Leven is werken. Een partituur is BOG., een stemmenspel, waarin de tekst toegeschreven wordt aan de personages 1 tot en met 4, de performers zelf in dit geval, maar die evengoed door één of door tien mensen vertolkt zou kunnen worden. Het staccato van de tekst maakt BOG. bezwerend en stuwend, zoals ook het menselijk bestaan almaar doordendert. In die zin vallen vorm en inhoud hier mooi samen. Het aangename aan BOG. is de grote herkenbaarheid van wat geschetst wordt: ofwel je kunt mee in de herinnering aan wat achter je ligt ofwel je kunt je voorstellen wat nog in het verschiet ligt. Het is met grote voeling en verbeeldingskracht geschreven, tegelijk is er veel wit tussen de regels, zodat je ook zelf mee kunt inkleuren; we zijn allemaal ooit geboren, hebben leren fietsen, de eerste keer gezoend en de liefde bedreven, een kind gekregen, een dierbare verloren. Zo uniek als elk mensenleven is, zo ontluisterend inwisselbaar is het tegelijk ook. Desondanks biedt deze open en transparante tekst een enorme associatieve ruimte: je kunt er vele kanten mee op. De verfrissende relativering en het mededogen helpen hier zeker bij. De over elkaar buitelende belevenissen en ervaringen roepen telkens opnieuw op tot identificatie, sympathie, ontroering, verwarring, vreugde en verdriet. De tekst schuurt in vorm langs de randen van wat theater is en intrigeert in velerlei opzicht. BOG. spettert en knalt, siddert en ruist.

Somedaymyprincewill.com

In Somedaymyprincewill.com vervolgt theatermaker Sadettin Kirmiziyüz samen met kompaan Casper Vandeputte de zoektocht naar zijn identiteit en wortels. Hij is opgegroeid uit Turkse ouders in Zutphen, in een omgeving met een been in Nederland, een in Turkije, opgeleid aan de Toneelacademie Maastricht en inmiddels succesvol als maker. Rode draad in deze tekst voor muziektheater is het verhaal van zijn zus Sare, op maroc.nl opererend onder de naam Amor 85 en ook wel bekend als ‘de schone van Zutphen’. Terwijl ik-figuur Sadettin studeert, rookt en drinkt in Maastricht, komt zijn zusje meer en meer klem te zitten tussen twee culturen. Geen enkele opleiding wil lukken en als ze op een gegeven moment stapelverliefd wordt op een jongen uit Istanbul, wordt ze door haar familie onder druk gezet het contact te verbreken. Eerst tot ongeloof en woede van Sadettin, kiest ze uiteindelijk voor het dragen van een hoofddoek, wat haar kracht geeft en een bepalende stap is in het vinden van haar eigen identiteit. Hierdoor gesterkt durft ze ook voor haar grote liefde in Istanbul te gaan. Sterk aan Somedaymyprincewill.com, voelbaar geschreven vanuit een grote noodzaak, is de ontroerende en vlijmscherpe combinatie van het persoonlijke en het politieke. Ragfijn wordt het leven van Sadettin en zijn zus verweven met de (politieke) situatie in Nederland op dat moment, met de rol van religie ook, en zonder te moraliseren worden heldere verbanden gelegd. Krachtig is dat Sadettin als niet-altijd-even-betrokken-en-zich-uit-alle-macht-aanpassende broer niet buiten schot blijft. Vanaf het eerste moment wint hij hierdoor je hart en weet hij te raken. Door eerlijk naar zichzelf te kijken, vertelt hij hoe we worden wie we zijn door en in de wereld waarin we leven. Grote thema’s worden aangeroerd: de (on)mogelijkheid van keuzes, hoe in familieverband met elkaar omgegaan wordt, hoe we aankijken tegen (andere) culturen en religies, hoe we elkaar in de greep houden van dominante beelden, waardoor uiteindelijk iedereen tekort wordt gedaan. Er zijn geen winnaars en geen verliezers. Somedaymyprincewill.com is geschreven in een palet aan stijlen, variërend van chatsessies, sprookjes met herauten en een zwarte ridder en monologen waarin Sadettin en zijn zus figureren. Vanuit het intieme en persoonlijke perspectief ontstaat in de tekst een vrij spel met vorm, waarin de inhoud echter altijd overeind blijft. Juist die veelheid aan vorm is een treffende metafoor voor de dualiteit die ontstaat wanneer meerdere culturen vechten om voorrang. Het is Sadettin Kirmiziyüz en Casper Vandeputte met Somedaymyprincewill.com gelukt afkomst en cultuur niet als doel maar als middel te hanteren en vanuit liefde en verbondenheid een intiem portret te schetsen dat tot nadenken stemt, diep ontroert en letterlijk stem geeft aan een (nieuwe) generatie theatermakers die vanuit een andere cultuur naar ons land en naar zichzelf kijkt.

mightysociety10

mightysociety10 van de hand van auteur en regisseur Eric de Vroedt is het laatste deel in een indrukwekkende reeks. Kunstenaar Ramses is halsoverkop afgereisd naar Surabaya op het Indonesische Java. Zijn vader Lex heeft een hartaanval gehad en zou in het ziekenhuis liggen. Zijn moeder Winnie, zelf geboren op Java en lang geleden gescheiden van Lex, reist mee met haar zoon. Eenmaal gearriveerd blijkt Lex weer terug in het hotel waar hij verblijft. Ook blijkt hij zijn ongezonde leefstijl opnieuw opgepakt te hebben. Om hem heen cirkelen zijn minnares Tary en haar familie, die hoopt op een huwelijk en het financieel veilig stellen van de toekomst. Eric de Vroedt heeft met deze tekst de meest persoonlijke van zijn tiendelige reeks afgeleverd. Hij fileert de pijnlijk verstoorde relatie van vader Lex en zoon Ramses tot op het bot en doet dit met vaart en verve. In mindere mate moet ook moeder Winnie het ontgelden, maar het is toch vooral Lex: wat een eigenbelang, wat een gebrek aan invoelingsvermogen. Schrijnend. Het is een sterk geconstrueerd familiedrama vol angst, eenzaamheid, gemis, onmacht en verdriet. Naast persoonlijk geladen is de gelaagde tekst ook maatschappijkritisch. Zoveel grote thema’s worden aangesneden: de impact van kunst of het gebrek hieraan, kunstenaarschap, ego, hypocrisie, identiteit, machtsmisbruik, wat wil je doen of laten om te overleven, de arrogantie waarmee westerlingen naar Aziaten kijken en de manier waarop zij zich belachelijk maken met hun naïeve neerbuigendheid, in de veronderstelling dat ze het altijd beter weten. In dit laatste verband is het personage Tary, minnares van vader Lex,  een prachtige tegenkleur. Zij observeert feilloos de familierelaties en zet met haar intelligentie en kennis alle vooronderstellingen op scherp. Telkens worden zo in de tekst perspectieven op hun kop gezet, omgedraaid en nog eens omgedraaid, en blijkt iedereen wel opportunistische motieven te hebben. Eric de Vroedt weet personages te creëren die afschuw wekken, maar ook weten te ontroeren, wat knap is. mightysociety10 is een overrompelend spel met zinderende woorden en zoekende personages, waarbij de kracht zit in de explosie, de overdaad aan tekst die raakt aan het hysterische en kitscherige, maar knap genoeg steeds een balans vindt: het is een hard en meedogenloos, maar gedoseerd en intelligent bombardement. De kansel van de dominee is Eric de Vroedt niet vreemd, in zijn neiging tot moralisme en pamflettisme. Hij is echter ook genuanceerd en benadert veel verschillende onderwerpen en thema’s op evenzoveel verschillende manieren. Zijn engagement is aanstekelijk, te meer omdat hij zichzelf niet ontziet. Tot slot: wanneer in een van de laatste scenes de zoon hunkert naar de liefde van zijn vader en hem vraagt waarom hij op bepaalde momenten vroeger niet meer aandacht heeft besteed aan hem, wordt de toon klein, ontroerend en teder. In die mix van heel geëngageerd en heel persoonlijk schuilt de grote kracht van mightysociety10.

Vier teksten met ieder heel eigen, ontegenzeggelijke kwaliteiten, waarvan er uiteindelijk slechts een bekroond kan worden helaas. Met groot genoegen maakt de jury de laureaat van de Taalunie Toneelschrijfprijs 2013 bekend:

Een lolita, geschreven door Bernard Dewulf .

Jury Taalunie Toneelschrijfprijs 2013

Robby Cleiren (acteur en theatermaker, de Roovers) Rob Vriens (freelance regisseur) Judith Wendel (dramaturg, o.a. Conny Janssen Danst en Jakop Ahlbom)

Steven Peters (secretaris)

Den Haag, 25 november 2013

26 november 2013