Juryrapport Taalunie Toneelschrijfprijs 2007

 

Ruim 70 teksten zijn er dit seizoen ingezonden voor de Taalunie Toneelschrijfprijs, als altijd in een breed scala van onderwerpen en thema's, genres en stijlen. Over het geheel genomen zijn we blij verrast over de kwaliteit van de inzendingen.
Na uitgebreide afweging hebben we een vijftal toneelteksten geselecteerd, die naar onze mening in aanmerking komen voor een bekroning met de Taalunie Toneelschrijfprijs 2007. Alvorens de laureaat bekend te maken, willen we deze vijf genomineerde teksten graag introduceren.

De jonge regisseur, schrijver en acteur Jurre Bussemaker heeft de jury verrast met de licht schurende tekst Twee die hij voor zijn eigen gezelschap Aan Tafel schreef. Twee bestaat uit een zevental bondige ontmoetingen, die losjes naar elkaar verwijzen. In elke scène maken we kennis met twee personages, gewone mensen in dagelijkse situaties; twee vrienden, een zieke vrouw en haar schoonmaker, een bakker en een klant, een meneer en een jongetje in een park. Zeven ingetogen miniatuurtjes zijn het, bevolkt door mensen die onhandig en schutterig contact proberen te maken, zowel emotioneel als lichamelijk, maar hierin vaak hun doel voorbijschieten, omdat ze de juiste woorden niet vinden, de verkeerde vraag stellen of stuiten op onbegrip. De onverwachte wendingen die dit tot gevolg heeft zijn geestig en ontroerend tegelijk. Het is indrukwekkend hoe Jurre Bussemaker de hobbels en misverstanden in het menselijke samenzijn op de vierkante millimeter uitwerkt en een invoelbare beschrijving geeft van een aantal mensen die het contact met elkaar, maar ook met zichzelf wat verloren zijn. Twee is mooi van taal, heerlijk om te spelen en biedt zeeën van ruimte voor interpretatie, zowel voor makers als voor publiek.

Voor Keesen&Co schreef auteur Rob de Graaf het inktzwarte Vrede, 'een komedie over rouwverwerking'. Het stuk speelt zich af in de doorwaakte nacht na het overlijden van de partner van Awram. De zus van de overledene, Vera, en haar man Broes zijn vlak na zijn dood aangekomen in het huis van hun broer en zwager. Gedrieën zitten ze bij de opgebaarde dode. Als Broes terugkomt van eten en drinken halen, brengt hij Ster mee, die hij buiten tegen is gekomen. Ster blijkt vroeger de vriend van Vera te zijn geweest, maar hij heeft haar gedumpt en ingeruild voor haar nu overleden broer, iets wat ze nog steeds niet kan verkroppen. Ook wordt Awram tot zijn verbijstering onthuld, dat zijn overleden partner tot zijn dood contact heeft gehouden met zijn vroegere minnaar Ster, die allerlei zaken over de dode weet die hij als partner niet eens wist. Rondom het sterfbed maken de vier ruzie en betwisten ze elkaars herinneringen. Vera koestert sinds haar kindertijd rancune jegens haar broer, die altijd de aandacht naar zich toetrok. Ook weigert ze zijn homoseksuele geaardheid te begrijpen. Haar huwelijk met Broes is ernstig aan slijtage onderhevig, zijn carrière als acteur is ook niet om over naar huis te schrijven. Hun verhouding is ronduit hilarisch in haar tragiek. Hoewel ze elkaar de meest vreselijke dingen toebijten, is toch de berusting in hun relatie, in hun verbondenheid voelbaar. Rob de Graaf werkt de op zich eenvoudige en klassieke situatie op zijn krachtigst en met uiterste precisie uit. Vrede is zuiver van taal, de karaktertekening is ongelooflijk knap en menselijk, de gelaagdheid en diepgang van de onderlinge relaties immens, de gesprekken die gevoerd worden zijn wezenlijk van begin tot eind. Vlijmscherp weet hij de ontreddering in het aangezicht van de dood te treffen. Vrede biedt een confronterend inzicht in de niet aflatende behoefte van mensen om anderen te definiëren en in hokjes te stoppen. Steeds pijnlijker wordt echter duidelijk dat we nooit weten wie de ander is, omdat ons eigen subjectieve oordeel ons in de weg zit. Over hoe mensen zich tot elkaar verhouden gaat het, over wat er is en wat er niet is, wat je hebt en wat je niet hebt. Vrede is genadeloos en grijpt je bij de strot.

Met mightysociety4 voegt schrijver en regisseur Eric de Vroedt een nieuw en belangwekkend deel toe aan wat uiteindelijk een tiendelige theaterserie wordt. Europees parlementariër Henriette Draaier, haar zoon uit een eerdere relatie, journalist Bas-Jan, en haar zeventien jaar jongere partner Raymond F., 'Groene ondernemer van het jaar', krijgen op een avond onverwacht bezoek van Dick en Sharon. Ze kennen het stel niet, maar Dick en Sharon laten zich niet zomaar wegsturen. Dick blijkt een werknemer te zijn van een vestiging van het bedrijf van Raymond die weggesaneerd wordt, omdat alle activiteiten naar het Verre Oosten worden verplaatst, de arbeidsongeschikte Sharon komt haar CV aan Raymond laten zien. Wat volgt is een zorgvuldig opgebouwd en ontluisterend demasqué, waar iedereen aan moet geloven. Zo haalt Henriette haar neus op voor haar achterban, sjoemelt Raymond met Europees geld en geeft hij uiteindelijk toe dat zijn bedrijf een grote farce is, Dick bekent tot ontsteltenis van zijn vrouw al twee jaar niet meer op zijn werk te zijn verschenen, overigens zonder gemist te worden, maar zijn dagen in wegrestaurants, musea en parken te slijten, het maatschappelijke engagement van zoon Bas-Jan wordt ernstig in twijfel getrokken. Mooi pakt Eric de Vroedt de thema's die onze geglobaliseerde wereld met zich meebrengt bij de kop. mightysociety4 maakt goed de veelal treurig stemmende gevolgen van de Nieuwe Wereld voorstelbaar, zowel op macro-economisch als op menselijk niveau. Subtiel laat hij de personages zich stoten aan het niet meer weten wie je bent, waar je bent, waarmee je verbonden bent en waarom. De dialogen zijn treffend, de plot kent sterke wendingen en het is een verdienste hoe moeilijke actuele thema's in heldere, invoelbare situaties en personages zijn gegoten, waarbij de gezinssituatie knap tegenover de wereldproblemen is geplaatst. Het is een weldaad dat Eric de Vroedt deze onderwerpen in het theater aansnijdt en bewonderenswaardig hoe hij werkt aan een oeuvre.

Schrijver Peer Wittenbols schreef opnieuw een aantal sterke teksten voor zijn huisgezelschap Toneelgroep Oostpool: Niemandsverdriet, dat alleen al vanwege de titel het vermelden waard is, en Het Vierde Rijk. Wat beide teksten gemeenschappelijk hebben is dat ze allebei beginnen met een prachtige monoloog, maar dit is tegelijk ook de enige overeenkomst. Het wekt bewondering dat uit een en dezelfde pen in een jaar tijd twee teksten van zo uiteenlopende schriftuur vloeien.
Niemandsverdriet speelt zich af in een veldhospitaal in 1917, ten tijde van de Eerste Wereldoorlog. Drie slachtoffers van deze gruwelijke oorlog worden hier verpleegd door de arts en hobbykweker van bloemen Barbion en de katholieke verpleegster Zuster Renata. Een slachtoffer, Papin, lijdt aan een chloorgasvergiftiging die hem uiteindelijk zal doen stikken, de tweede, Quino, is door een granaatscherf in zijn hoofd zijn verstand goeddeels kwijt, de derde, Marcia Moresco, is van top tot teen verbrand toen er bij het graf van haar omgekomen man een ontploffing plaatsvond. Na de wonderschone openingsmonoloog van Barbion, waarin hij zijn passie voor snijbloemen uitlegt, gelardeerd met een beschrijving van het afschuwelijke lot dat Papin beschoren is en opmerkingen over het tekortschieten van God, zijn we getuige van een aantal stadia in het genezings- dan wel stervensproces van de drie patiënten en de ontwikkelingen in de onderlinge relaties tussen patiënten, arts en verpleegster.
Mooie, menselijke personages zijn het stuk voor stuk, met hun twijfels, (doods)angsten, onhebbelijkheden, maar ook hun overlevingsdrang, hoop en mededogen. Niemandsverdriet is van een grote poëtische en zintuiglijke schoonheid, hoe heftig de situatie ook is. Het is virtuoos hoe, ondanks de haast terloopse dialogen en de eenvoud van het gegeven, de grote en beladen thema’s van leven en dood aangeroerd worden, hoe Peer Wittenbols de ongrijpbaarheid hiervan weet te benoemen. Over hechten aan het leven versus loslaten gaat het, over weten en niet willen weten, over onmacht en frustratie tegenover medemenselijkheid. Het is door deze kwaliteit dat Niemandsverdriet de typische clichés van het slagveld overstijgt, dit gaat niet enkel over de Eerste Wereldoorlog, dit gaat over het onbevattelijke ondermaanse.
In Het Vierde Rijk maken we kennis met voormalig huisarts Hans en zijn vrouw Hilde, die het compleet doorgedraaide Nederland, waarover Hans vol afschuw vertelt in de proloog, zijn ontvlucht om een nieuw leven op te bouwen, ergens in een niet nader aangeduid land. Matigheid, onthouding, niets doen en stilte zijn peilers in hun nieuwe bestaan. Op hun reis zijn ze vergezeld door een jong, gelovig stel, dat wat verderop zijn intrek heeft genomen.
Plotseling duiken Tv-persoonlijkheid Mathilda en haar geliefden en zakenpartners Boris en Lili op en is het definitief gedaan met de rust. Uitgerekend op deze plek wil Mathilda, goeroe van de vrije liefde, van de viering van het lichaam, Mondo Mathilda stichten, een genotspaleis met ruimte voor bezinning, ontspanning en erotische faciliteiten in alle smaken. Wat volgt is een grimmige machtsstrijd tussen Hans en Mathilda, waar alle personages in meegesleurd worden en die de onderlinge relaties op scherp zet. Heftige intriges en emotionele uitbarstingen buitelen over elkaar heen en tenslotte spat Het Vierde Rijk van Hans als een zeepbel uit elkaar. Het paradijs bestaat niet en dat is een pijnlijke conclusie.
Het Vierde Rijk wordt bevolkt door intrigerende personages, allemaal met hun eigen diepere gronden. Het is spannend hoe Peer Wittenbols de verschillende levenshoudingen, het streven naar soberheid en stilte, het bijna naïeve geloof van het jonge stel, de hang naar genot en seks van het trio, met elkaar in botsing laat komen, met ontluisterende, maar ook louterende gevolgen. We hopen van harte dat Peer Wittenbols ook na zijn afscheid bij Toneelgroep Oostpool voor het theater blijft schrijven, want schrijvers als hij zijn een zeldzaamheid in het Nederlandse taalgebied.

Dan is nu het moment aangebroken om de laureaat bekend te maken. Na grondige en intensieve discussie hebben we besloten de Taalunie Toneelschrijfprijs 2007 toe te kennen aan Vrede, geschreven door Rob de Graaf voor Keesen&Co

De jury van de Taalunie Toneelschrijfprijs 2007:

  • Christophe Aussems
  • Sophie Kassies
  • Joke Tjalsma
  • Steven Peters (secretaris)

Amsterdam, 7 november 2007

30 november 2011