Juryrapport Taalunie Toneelschrijfprijs 2009

We hebben met veel plezier, en soms ook met ergernis, de ruim 65 teksten gelezen, die ingestuurd zijn voor deze editie van de Taalunie Toneelschrijfprijs. We hebben een breed palet aan teksten beoordeeld, in een verscheidenheid van genres, stijlen, onderwerpen en thema's. Wat ons vooral opviel, is dat er zulke goede dialogen geschreven worden. Uiteindelijk hebben we gekozen voor drie teksten die ons in het hart raakten en waar we ongemakkelijk van werden. Graag lichten we de keuze om deze teksten te nomineren toe, alvorens over te gaan tot de bekendmaking van de laureaat. 

Hitler is dood van Stijn Devillé, een productie van muziektheatergezelschap Braakland/ZheBilding en theatergezelschap 't Arsenaal, is een indrukwekkend docudrama dat zich afspeelt tijdens het Neurenberg-tribunaal in 1945-1946, waar een twintigtal kopstukken van het naziregime door een internationaal hof berecht werd. Het stuk valt grofweg uiteen in drie delen, 'Aanklacht', 'Verhoren' en 'Proces'. Hier doorheen geweven zijn ontmoetingen tussen de overwinnaars achter de schermen, een treurigstemmende amoureuze affaire tussen de aanklager en een journaliste en confrontaties tussen de beklaagden, waaronder Hermann Goering en Albert Speer. Behandelingen van de beklaagden door een dienstdoend psychiater geven een ontluisterend inkijkje in de banaliteit en kleinzieligheid van deze mannen. Het is knap hoe Stijn Devillé op basis van, getuige de verantwoording, intensief bronnenonderzoek een helder en toegankelijk stuk heeft weten te schrijven, dat historisch inzicht geeft in een van de belangrijkste processen van de 20e eeuw en vraagtekens zet bij het zwart-wit denken in winnaars en verliezers, goeden en slechten, bokken en schapen. Het verlangen om te beschuldigen, om iemand te straffen is vaak sterker dan het belang van een eerlijke rechtsgang. In dit geval is de zaak bovendien te groot om als mens te bevatten. Aan de hand van een concrete historische gebeurtenis worden vraagtekens gezet bij de algemene menselijke mogelijkheid om het goede te doen in moeilijke omstandigheden. Zo maakt het stuk de misstappen van mensen in bijvoorbeeld crisis- en oorlogssituaties voorstelbaar. Hitler is dood bevat slimme omkeringen en scherpe inzichten. Vooral de rol van Hermann Goering verrast in dit opzicht. Hij hoopt in zijn verdediging niet in op medelijden en medemenselijkheid, maar zet in schaamteloos anachronisme de rol van andere landen af tegen de fouten van de nazi's. Op deze intelligente manier zet het stuk de mening van de hedendaagse lezer op scherp aangaande schuldkwesties. Hoe durven de VS bijvoorbeeld te oordelen over de omgang met krijgsgevangenen als zij zelf Guantanamo Bay geopend hebben? Hoe kan Nederland uitspraken doen over schendingen van mensenrechten als het zelf nog steeds eufemistisch spreekt over 'politionele acties in Indonesië'? We zouden willen dat iedereen met enige macht dit stuk leest, of beter nog, dat iedereen dit stuk leest. Je struikelt over je eigen vooroordelen, verslikt je in je neiging om je morele gelijk te waarborgen, omdat 'jij zoiets nooit zou doen' en 'jou zoiets nooit zou overkomen'. Hitler is dood is boeiend van begin tot eind, schurend, spannend, zelfs ondanks het feit dat de afloop gekend is. Het is sterk van opbouw, helder en gecondenseerd van taal. Het is noodzakelijk theater dat ons geïmponeerd en geraakt heeft.

Met de monoloog Zoals de dingen gaan..., een coproductie van Dwama en Rataplan, voegt schrijver en acteur Peter De Graef opnieuw een wonderschone tekst toe aan zijn oeuvre. Eerder werd hij bekroond met de Taalunie Toneelschrijfprijs voor zijn tekst Niks. In Zoals de dingen gaan... blikt de ik-persoon terug op zijn bewogen leven tot nu toe. Na de plotselinge verdwijning van zijn moeder, die zich, naar later blijkt, op zolder heeft opgehangen, worden hij en zijn jongere broertje op een kostschool gedaan. Eenmaal volwassen start hij een handeltje in Afrikaanse slippers, waarbij hij de fiscus omzeilt omdat het anders niet rendabel is. Als zijn gesjoemel uitkomt, heeft hij een onoverbrugbare schuld. Op amoureus gebied is zijn leven intussen al net zo weinig fortuinlijk. Zijn geliefde Marietje, die hij al rijdend op de snelweg ontmoet heeft, blijkt hem te bedriegen, wat hij, naïef als hij is, lange tijd niet in de gaten heeft. Emotioneel en financieel volkomen berooid boekt hij een enkeltje Afrika en belandt, zomaar ergens uit de bus gestapt, in een gemeenschap in de rimboe in een bloedhete hut met golfplaten dak. Hier worden hem, na er enige tijd verbleven te hebben, omdat hij 'op het verkeerde moment op de verkeerde plaats' was, op gruwelijke wijze door een rivaliserende clan beide armen afgehakt, waarna hij weer terug in België belandt, fysiek tot weinig meer in staat en afhankelijk van de 'ziekenkas'. Dat is in het kort de aangrijpende en schokkende plot van Zoals de dingen gaan..., maar niet de kern van de tekst. Wat we zo indrukwekkend vinden aan het stuk is de innerlijke reis die het hoofdpersonage maakt: van zaken die zich aan hem voltrekken, vaak vol verwondering en met veel humor beschreven, tot de uiteindelijke boeddhistische contemplatie, rust en liefde die hij vindt in zijn bestaan. Een nacht opgesloten zitten in een kamer, wat maakt het uit? Er komt vast wel weer iemand morgenochtend om de deur open te doen... Zoals de dingen gaan... is een emotionerende, indringende tekst, die hart heeft en kloten, onder onze huid is gekropen en in onze geest is gebrand.

The Broken Circle Breakdown featuring The Cover-ups of Alabama, geschreven en gespeeld door Johan Heldenbergh en Mieke Dobbels en uitgebracht door Compagnie Cecilia, vertelt het hartverscheurende relaas van Didier en Elise, alias Monroe en Alabama. Het stuk is gegoten in de vorm van een concert met Bluegrassmuziek, de lievelingsmuziek van Monroe. Het is de afscheidsavond van Alabama, die, zelf afkomstig uit een familie met een lange geschiedenis van rampspoed en zelfmoord, een eind aan haar leven wil maken. Tussen de melancholische songs door, uitgevoerd door vier muzikanten die ook alle overige rollen voor hun rekening nemen, ontvouwt zich in aangrijpende en beeldrijke dialogen en monologen het verhaal van hun bewogen leven en liefde. Het is het verhaal van twee mensen die zielsveel van elkaar houden, maar elkaar kwijtgeraakt zijn in het rouwproces om het verlies van hun kleine dochtertje Maybelle, dat aan kanker is gestorven. Alabama zoekt troost, maar haar pijn en verdriet zijn zo immens, dat ze deze niet vindt en een radicale uitweg zoekt. Monroe verliest zich in woede, over de schijnheiligheid van religie en over de hypocrisie in de wereld. Nadat hij van zijn moeder te horen kreeg dat Sinterklaas niet bestond, heeft hij elke vorm van illusie afgezworen. Hij trekt onophoudelijk van leer tegen alles wat met geloof te maken heeft, dit leven is alles wat er is, mensen moeten onder ogen zien dat ze niks meer en niks minder zijn dan twee toevallige strengen DNA. Bron van deze afkeer is het feit dat in de VS stamcelonderzoek verboden is uit geloofsovertuiging, terwijl dit wellicht het leven van Maybelle had kunnen redden. Ondertussen wordt wel alles op alles gezet om dodelijk wapentuig te verfijnen. Intrigerend is de haat-liefdeverhouding die Monroe heeft met datzelfde Amerika. Als kind is hij gevallen voor de schoonheid van het land, onder andere door de televisieserie Flipper, een schoonheid die hij in zijn dorp niet kende. Later is hij gaan inzien dat achter deze schoonheid een cultuur vol onrecht en oppervlakkigheid schuilgaat. Dit maakt hem ziedend. Er wordt prachtig invoelbaar gemaakt hoe er langzaam scheurtjes zijn gekomen in Monroe's afkeer van illusie. Bij hun huis vliegen zich regelmatig vogels tegen het raam te pletter. Hoe leg je aan een geëmotioneerd klein kind uit dat een vogel dood is en dat er daarna niets meer is? Hij kan het niet over zijn hart verkrijgen en de vogels krijgen een ster in de hemel toebedacht. Soms zijn er kleine leugentjes nodig om het grote menselijke onvermogen het leven werkelijk te bevatten draaglijk te maken. Zelf levert hij heftig strijd in zijn zoektocht naar een manier een plek te geven aan het verlies van zijn dochtertje; uiteindelijk heeft hij ook een ster aan het firmament gekozen om met zijn kleine meisje, zijn Belleke, te kunnen praten, in plaats van tegen een grafzerk. Tot tranen toe geroerd zijn we door de vertellingen over het gevecht om het leven van hun dochtertje, over de frustratie en onmacht, over het onvermogen haar leven te redden, over de woede over het rigide ziekenhuisregime en een verpleegkundige die nalaat een arts te bellen, over de pogingen te blijven lachen naar het kind, terwijl je van binnen een brok verdriet en wanhoop bent. The Broken Circle Breakdown featuring The Cover-ups of Alabama is mooi van taal, zit vol treffende metaforen, balanceert gedurfd tussen melodrama, lach en emotie en is in onze ogen een smartlap met klasse, en dat bedoelen we heel positief.

Drie uitzonderlijke teksten kortom, maar uiteindelijk kan er helaas maar een bekroond worden. Met groot genoegen maakt de jury de laureaat van de Taalunie Toneelschrijfprijs 2009 bekend: Hitler is dood, geschreven door Stijn Devillé.

Jury Taalunie Toneelschrijfprijs 2009

  • Cecile Brommer (dramaturg en redacteur)
  • Chris Thys (actrice)
  • Erik Whien (regisseur)
  • Steven Peters (secretaris)

Antwerpen, 30 november 2009

30 november 2011