Doorzoek alle bundels


Bundel 15 | Vijftiende conferentie Het Schoolvak Nederlands (2002)

Bijdrage: Minder is meer; samenvatten in verschillende contexten van het taalonderwijs (Mariëtte Hoogeveen & Bert Kouwenberg)
Download deze bijdrage in PDF-formaat »

mondeling of schriftelijk samenvat of samenvattingen van anderen tegenkomt, zal ontdekken dat de samenvatting in het dagelijkse leven vaak en met veel verschillende functies aan de orde is: wanneer je verslag doet van een gebeurtenis of een telefoontje aan een ander doorgeeft, wanneer je in een gesprek nagaat of je de ander goed begrepen hebt en diens boodschap kort herhaalt, wanneer je een film of boek aanraadt aan een ander, enzovoort. Ook in de schrifelijke communicatie is samenvatten vaak aan de orde: krantenkoppen zijn samenvattingen op zich, evenals annotaties in bibliografieën. In menig artikel of informatief boek is de samenvatting een vast terugkerend tekstonderdeel, en vaak gebruiken schrijvers de formulering "samengevat...." als retorische strategie om de aandacht van de lezer te wekken of vast te houden.

In het onderwijs komt samenvatten eveneens in veel verschillende functies en in verschillende gedaantes voor: het is een onderdeel van het schriftelijk examen in het voortgezet onderwijs, het is een spreek-, luister-, lees- en schrijfvaardigheid, en het is, vooral bij andere vakken dan taal, een studievaardigheid. Als opdracht heeft samenvatten in het onderwijs een dubbelrol: het is een belangrijke vaardigheid op zich, maar wordt daarnaast ook vaak gezien als blijk van de mate van tekstbegrip (de samenvatting als toets), of als didactische werkvorm om het begrijpend lezen te bevorderen.

Het gegeven dat bij samenvatten zowel productieve als receptieve vaardigheden in het geding zijn, verklaart waarschijnlijk dat samenvatten in de didactiek van het taalonderwijs afwisselend wordt aangeduid als spreek-, lees-, luister- of schrijfvaardigheid. Ook in de alledaagse schoolse communicatie komt samenvatten veel voor: leerkrachten beëindigen instructies vaak met een samenvatting, ze vragen leerlingen nogal eens samen te vatten wat er gezegd of gedaan is als middel om hen bij de les te houden, te checken of ze een uitleg begrepen hebben, of om te controleren of ze weten wat ze moeten doen.

Een derde motief was de constatering dat samenvatten in de literatuur aangeduid wordt als een uiterst complexe vaardigheid. Deze typering komt voort uit het feit dat er bij samenvatten zowel receptieve als productieve vaardigheden in het geding zijn en uit het feit dat samenvatvaardigheden zogenaamde "hogere" vaardigheden zijn: de samenvatter moet afstand kunnen nemen van de brontekst en de informatie daaruit kunnen verwerken en bewerken tot een ander product. Samenvatten is daarmee een sterk reflectieve (taal) activiteit waarbij een groot beroep wordt gedaan op metacognitieve vaardigheden (reflectie op denkprocessen) en op metalinguistische (reflectie op taalgebruik) vaardigheden.

Fundering voor het aanmerken van samenvatten als complexe vaardigheid wordt ook geleverd door onderzoek naar de ontwikkeling van samenvatvaardigheden. Dit laat zien dat samenvatvaardigheden relatief laat worden verworven en dat er veel deelvaardigheden in het geding zijn die zich niet synchroon ontwikkelen. Kinderen gebruiken de vaardigheid spontaan al op ongeveer vierjarige leeftijd, maar ze passen simpele, strategieën toe en verwerven pas op oudere leeftijd strategieën voor het uitvoeren van complexere cognitieve en talige operaties die bij samenvatten een rol spelen.

Voor ons was het gegeven dat kinderen al jong spontaan (op hun niveau!) samenvatten voldoende aanleiding om te beginnen bij het begin en materiaal te ontwikkelen voor de onderbouw. Steunend op de resultaten van een literatuurstudie was ons motto Als kinderen jong samenvatten, moeten we met ons onderwijsaanbod aansluiten bij die

48 I Minder is meer - Mariëtte Hoogeveen & Bert Kouwenberg