Doorzoek alle bundels


Bundel 15 | Vijftiende conferentie Het Schoolvak Nederlands (2002)

Bijdrage: Minder is meer; samenvatten in verschillende contexten van het taalonderwijs (Mariëtte Hoogeveen & Bert Kouwenberg)
Download deze bijdrage in PDF-formaat »

belang zowel voor kunnen samenvatten als voor de ontwikkeling van taalvaardigheid in het algemeen.

In het lesmateriaal uit de cursus werken we een model voor leren samenvatten uit dat gebaseerd is op werk van Brown en Day (1983). Deze onderzoekers kwamen tot de vaststelling van zes regels ofwel strategieën die in het bijzonder van belang zijn voor het kunnen samenvatten van teksten. De aandacht voor specifieke strategieën bij het samenvatten is een eerste inhoudelijke kern van de door ons ontwikkelde lessen. Wij hebben deze strategieën in de cursus gevangen onder drie noemers die ons voor leerkrachten hanteerbaar lijken bij het ontwerpen van lessen samenvatten. We geven ze tussen haakjes en vetgedrukt aan:

  1. uitfilteren van onnodig (= triviaal) materiaal

  2. selecteren van belangrijk maar redundant materiaal (weglaten)

  3. vervangen van een aantal begrippen door een hoger geordend begrip (generaliseren)

  4. vervangen van een aantal acties door een overkoepelende actie (integreren) (verzamelen)

  5. bepalen van een hoofdgedachte in een constituerend deel van de tekst (paragraaf of alinea) (selecteren)

  6. afleiden/ bedenken van een hoofdgedachte in de tekst (construeren)

(afleiden)

Bij deze strategieën voor samenvatten is er sprake van een opbouw in complexiteit. Weglaten is de meest eenvoudige strategie, verzamelen is moeilijker en afleiden is het moeilijkst. In het lesmateriaal van de drie cursusdelen bouwen we het omgaan met deze strategieën op. Ook is er sprake van een opbouw van simpel naar complex binnen het gebruik van de strategieën weglaten, verzamelen en afleiden. De regels worden steeds meer uitgebreid in de hogere leerjaren.

Een tweede inhoudelijke kern in de lessen samenvatten is de aandacht voor de functie van de samenvatting. Onderzoek naar de ontwikkeling van samenvatvaardigheden brengt aan het licht dat jonge kinderen nog een beperkt begrip hebben van de functies van samenvatten. Ze reduceren tekst door gebruik te maken van relatief simpele samenvatstrategieën: kopiëren en weglaten (vergelijk macoregel 1 en 2). Het 'weglaten' doen ze daarbij vanuit een sterk egocentrisch perspectief: ze laten zich bij het samenvatten leiden door tekstelementen die voor henzelf belangrijk zijn en zijn zich weinig bewust van de communicatieve context waarin het samenvatten zich afspeelt. Kinderen maken in het algemeen een ontwikkeling door van een zelfgerichte houding naar een houding waarin er ruimte is voor de omgeving en de ander. In deze zin loopt het verwerven van een vaardigheid die van belang is voor goed kunnen samenvatten (doel- en publiekgericht taal kunnen gebruiken) samen met de algemene ontwikkeling die een kind doormaakt op diverse terreinen: talig, cognitief, emotioneel, creatief en motorisch. Het besef van de functie die een samenvatting in een spe-

Minder is meer - Mariëtte Hoogeveen & Bert Kouwenberg 1 51