Doorzoek alle bundels


Bundel 15 | Vijftiende conferentie Het Schoolvak Nederlands (2002)

Bijdrage: Minder is meer; samenvatten in verschillende contexten van het taalonderwijs (Mariëtte Hoogeveen & Bert Kouwenberg)
Download deze bijdrage in PDF-formaat »

cifieke context heeft, is van wezenlijk belang voor goed kunnen samenvatten. Bij samenvatten is de functie van taalgebruik per definitie complexer dan bij veel andere taaluitingen, omdat er meer dan de gebruikelijke twee actoren (schrijver-lezer, spreker-luisteraar) in het communicatieproces in het spel zijn:

- de spreker of schrijver van de brontekst;

- de spreker of schrijver die de brontekst interpreteert en tranformeert; - de luisteraar of lezer die de boodschap ontvangt en interpreteert.

De spreker of schrijver die samenvat moet zich verplaatsen in de schrijver of spreker van de brontekst en zich afvragen welke informatie in de tekst essentieel is. Vervolgens moet hij zich afvragen welke informatie voor de lezer of luisteraar van belang is om de essentie uit de brontekst te begrijpen. In de cursus spreken we in dit verband van een zelfrelevante, een tekstrelevante of publieksrelevante tekstinterpretatie en tekstbewerking. In verschillende contexten waarin wordt samengevat, kunnen afhankelijk van de functie van het samenvatten een of meer van deze typen relevanties aan de orde zijn. We geven enkele voorbeelden.

Wanneer een lezer een studietekst samenvat over de Grieken en Romeinen met het doel zich voor te bereiden op een proefwerk, kan een zelfrelevante benadering volstaan. De lezer is immers op de hoogte van de voorkennis die hij al dan niet over het onderwerp heeft, heeft vermoedens of kennis van welke vragen er gesteld zullen gaan worden, weet wat hij doorgaans moelijk vindt om te onthouden en selecteert op basis van deze gegevens welke informatie hij opneemt en hoe beknopt hij dat doet. De functie van het samenvatten is in dit geval het bewaken en vergemakkelijken van het eigen begrip van de tekst en het op een rij zetten en in de vingers krijgen van belangrijke informatie-eenheden (zelfrelevantie).

Wanneer een echtpaar een brief leest van een vriendin die langdurig in het buitenland verblijft en in een gesprek tot een gemeenschappelijk beeld wil komen van hoe het verblijf betrokkene bevalt, is tekstrelevantie van belang. De functie van het samenvatten is in dit geval overeenstemming bereiken over een juiste interpretatie van de tekst (tekstrelevantie).

Wanneer iemand een telefoontje aanneemt voor iemand die niet aanwezig is en hem of haar gevraagd wordt een boodschap door te geven, is een publieksrelevante tekstinterpretatie en bewerking het meest geëigend voor het bij uitstek communicatieve doel van het samenvatten in deze situatie. Wanneer bijvoorbeeld gevraagd wordt door te geven dat een afspraak een uur verzet is, is het van secundair belang dat de spreker daarnaast verteld heeft dat het goed met hem gaat. De functie van het samenvatten is in dit geval het informeren van de hoorder in het communicatieproces (publieksrelevantie).

Jonge kinderen moeten een ontwikkeling doormaken van zelfrelevant naar maximaal publieksrelevant kunnen samenvatten. In de cursus is sprake van een opbouw in relevanties die in de verschillende leerjaren aan de orde zijn. De lijn loopt van zelfrelevantie via tekstrelevantie naar een steeds grotere publieksrelevantie.

De aandacht voor contexten waarin wordt samengevat, voor de functies van samenvatten en de strategieën die erbij ingezet moeten worden, vinden we in de taalmetho-

52 I Minder is meer - Mariëtte Hoogeveen & Bert Kouwenberg