Emotionele Intelligentie' ontwikkeld, bedoeld voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Die lessen zijn een mix van training in taalvaardigheid en sociale vaardigheid, voor een belangrijk deel gebaseerd op de theorie van Daniël Goldman. Dat curriculum kan ingezet worden als een vak, dus op het lesprogramma, (dat gebeurt inmiddels al voor het derde jaar op 'mijn' school, het Pleincollege Eckart) maar kan ook gebruikt worden in mentoruren. (zie: Fiddelaers (red.) 2003)
2 Emotionele Intelligentie en de literatuurles
Ook in bestaande vakken is het mogelijk om te werken aan de emotionele intelligentie van leerlingen.
Bij uitstek daarvoor geschikt is de literatuurles.
Twee 'hoofdvaardigheden'' van emotionele intelligentie die belangrijk zijn voor goed functioneren in de maatschappij, spelen een belangrijke rol in de literatuurles en het is dus niet zo heel vreemd om eens even stil te staan bij de mogelijkheden die de literatuurles bijna vanzelf biedt om leerlingen verder te brengen in deze vaardigheden.
Het gaat hierbij om interpersoonlijke en interpersoonlijke vaardigheden, respectievelijk 'zelfkennis', 'emotionele zelfbewustheid' en 'empathie'.
In mijn dissertatie 'Lezers, literatuur en literatuurlesen' heb ik de (Reader Response) theorieën van literatuurwetenschappers als David Bleich en Norman Holland bewerkt voor de praktijk van het Nederlandse literatuuronderwijs. Holland is behalve literatuurwetenschapper ook psychoanalyticus en heeft in zijn boeken duidelijk gemaakt dat elke reactie op een literaire tekst typerend is voor de persoon van de lezer. Wie zijn responsen op literatuur kritisch beziet, herkent patronen in die reacties, krijgt op deze wijze informatie over zichzelf. Bij lezen speelt behalve identificatie immers ook projectie een grote rol: je persoonlijkheid, je wensen, je angsten, je fantasieën stop je in een tekst en die mix van identificatie en projectie draagt bij aan de aantrekkelijkheid van lezen. Wat je in het verhaal aantreft, heb je voor een deel er eerst zelf ingestopt.
Een les, op basis hiervan gemaakt, die ik aan mijn proefgroep van driehonderd leerlingen voorlegde, was het individueel afmaken van een van het einde ontdaan verhaal. Aangetoond werd enerzijds dat iedere lezer tijdens het lezen zijn eigen verwachtingen ontwikkelt over het verhaaleinde, maar anderzijds ook dat dat zelf verzonnen verhaaleinde typerend is voor hem/haar (verhaaleindes vol agressie, zielige aflopen naast gelukkige eindes, 'volwassen' oplossingen naast kinderlijke: iedereen verzint op basis van de eigen karakterstructuur!). Zonder dat je als docent amateurpsycholoog gaat spelen, is het mogelijk om leerlingen te begeleiden in het vergroten van hun zelfkennis, ze te laten ervaren dat ze door hun reacties kritisch te bezien, meer zicht krijgen op hoe ze blijkbaar in elkaar steken.
3 Emotioneel zelfbewustzijn
Veel leerlingen hebben als gevraagd wordt naar hun gevoelens bij een literaire tekst, zeker aanvankelijk, moeite om zich te realiseren dát ze iets voelen. Omgaan met emo-
48 I Literatuuronderwijs en Emotionele Intelligentie - Joop Dirksen
Bundel 18 | Achttiende conferentie Het Schoolvak Nederlands (2005)
