WERKVORMEN VOOR LEREN DENKEN BIJ HET SCHOOLVAK NEDERLANDS'
Hanneke Houkes & Piet-Hein van de Ven
Inleiding
Bovenstaand citaat is van een deelneemster aan onze workshop over mysteries tijdens de HSN-conferentie van november 2004 in Antwerpen. De collega in kwestie kwam ons lokaal binnen toen we al een minuut of tien bezig waren met een 'memory map'. Ze kon ons niet op tijd vinden, we zaten in een ander lokaal dan aangegeven. We wilden namelijk een ruimte waar we in groepen konden werken. We hebben deze collega gevraagd even niet aan te schuiven bij een groep, maar te observeren wat we aan het doen waren en daar hardop over te reflecteren, als de eerste opdracht afgelopen was. Dat deed ze met verve. Ze beschreef dat in een bomvol lokaal ruim 40 personen in groepen heel druk bezig waren, geen oog hadden voor andere groepen en als "gedrilde soldaten" op onze "bevelen" reageerden. Wat al die groepen deden, was voor haar niet echt helder, maar "blijkbaar kun je mensen heel erg motiveren", was haar conclusie. Haar observatie verwoordt heel goed onze eigen ervaring met deze en andere workshops voor leraren, maar met name ook wat we met leerlingen beleven bij het inzetten van werkvormen voor leren denken bij Nederlands. In haar verwondering reflecteert onze collega op de sterke betrokkenheid van de deelnemers bij de gegeven opdracht. Die betrokkenheid is de kracht, en tegelijkertijd ook de valkuil van zulke opdrachten. We merken vaak dat leerlingen zo opgaan in de activiteit zelf, dat reflectie erop achterwege blijft. En dat terwijl die reflectie, zoals we straks betogen, net zo belangrijk is als de activiteit.
Activiteit en reflectie zijn kernbegrippen bij werkvormen voor leren denken. Het voortgezet onderwijs wordt geacht het leren leren te stimuleren, met name in de tweede fase. Dat houdt in dat leerlingen inzicht krijgen in hun eigen leren en op basis daarvan hun leren kunnen sturen. Ze moeten weten welke leeractiviteit voor wat voor opdracht van het boek of de docent (of van henzelf?) en in welke situatie hen goed of niet goed afgaat. Op basis daarvan kunnen ze kiezen hoe ze een opdracht aanpakken, of welke opdracht ze eventueel wel of niet uitvoeren. Het leren leren vergt, zoals dat heet, naast vaardigheden de nodige metacognitieve kennis: kennis over kennis, kennis over leren en leerstrategieën.
1 Activiteit en reflectie
Ook los van tweede fase en leren leren zien wij het onderwijs in ons schoolvak als `doen en denken over doen'. Ook zonder alle nadruk op 'leren leren' moet het schoolvak Nederlands aandacht besteden aan de combinatie en afwisseling van activiteit en reflectie. Schrijfvaardigheid bijvoorbeeld vereist voorbereiding op de schrijftaak, het
Werkvormen voor leren denken bij het schoolvak Nederlands - Hanneke Houkes & Piet-Hein van de Ven 65
Bundel 18 | Achttiende conferentie Het Schoolvak Nederlands (2005)
