Bundel 4 | Vierde conferentie Het Schoolvak Nederlands (1990)
Bijdrage: Didactiek van de metafoor: theoretische basis en leselementen (Armand van Assche)
Download deze bijdrage in PDF-formaat »
Metaforen zijn syntactisch meestal normale uitdrukkingen. Zij zijn ook niet beperkt tot een woord of een zin. Zij kunnen metaforisch worden door de omgevende tekst of de situatie waarin ze gebruikt worden. Maar het zijn wel taaluitingen die in een situatie of context een signaal van incongruentie, conflict of eigenaardigheid oproepen en daardoor tot een andere dan de standaardbetekenisgeving. uitnodigen. Of ze dan humoristisch, ironisch of metaforisch of alle drie tegelijk bedoeld zijn en verstaan worden, hangt van de taalervaring en kennis van de lezer of toehoorder af. En dat is dikwijls een kwestie van opleiding.
Metafoor en ontwikkeling
Het verstaan van de metafoor is een cultuurelement dat samenhangt met een graad van ontwikkeling. In de wetenschappelijke literatuur is er veel discussie over de leeftijd en de daarmee samengaand verstandelijke ontwikkeling die vereist is om metaforen te verstaan. Lange tijd beweerde men dat jongeren voor hun adolescentie geen metaforen verstaan omdat het nodige abstractie-en classificatievermogen zou ontbreken. Het is duidelijk dat het verstaan van metaforen sterk bepaald wordt door de kennis van de wereld (het reeds verworven standaardmodel van een cultuurgemeenschap), door de kennis van de woordenschat en het vermogen om concepten te groeperen en te onderscheiden. De meeste onderzoekers zijn nu evenwel van mening dat kinderen in staat zijn om bepaalde metaforen te verstaan en te produceren. Verstaan mag hier niet verward worden met verklaren. Kinderen kunnen meer verstaan dan ze kunnen vertellen met woorden.
Bovendien menen vele onderzoekers dat liet onderwijs eerder een remming oplegt aan het metaforisch denken en produceren en een regime van 'letterlijkheid' oplegt. Maar alle onderzoekers zijn ervan overtuigd dat het verstaan van figuurlijk en metaforisch taalgebruik door onderwijs kan worden verbeterd. Nochtans wordt relatief weinig aandacht aan de metafoor gegeven, uitgezonderd in de lessen over poëzie.
Met deze bedenkingen hebben we nog weinig gezegd over de wijze waarop metaforen geïnterpreteerd en verstaan worden. Hoe functioneren ze in onze taal? Een antwoord hierop kunnen we vinden in de theorieën over de metafoor.
Theorieën over de metafoor
De theorieën over de metafoor vormen een mooi voorbeeld uit de literatuurstudie waarmee je kunt aantonen dat onderling verschillende tegenstrijdige theorieën toch gemakkelijk naast elkaar kunnen leven. Dat komt omdat bepaalde onderdelen van een theorie voor bepaalde metaforen voldoende verklarend zijn, maar voor metaforen in het algemeen niet toereikend zijn. Een drietal theorieën zijn nog steeds actueel.
11
