Is er dan nog een eenvormige definitie van de metafoor mogelijk? Ja, maar ze is wel afhankelijk van de theorie. Als je vooropstelt dat de metafoor een tekst(deel) is waarin het letterlijke is vervangen door het figuurlijke, ben je een aanhanger van de substitutietheorie. Zeg je dat de metafoor een vergelijking is zonder 'als', dan kleef je de vergelijkingstheorie aan. Deze definities zijn verouderd en beperkt toepasselijk, al worden ze op school dikwijls omwille van hun eenvoud als de juiste definities doorgegeven. Beter is het in de hogere klassen een preciezere definitie te geven die kan luiden:
De metafoor (metaferein: Gr: overdragen van betekenis) is een vorm van beeldspraak waarbij twee componenten, bestaande uit een woord, reeks woorden of zinnen, op grond van een gelijkenisaspect of van analogie, met elkaar in nauwe betekenisrelatie worden gebracht, alhoewel de twee componenten tot een heel verschillend aangevoeld betekenisdomein behoren. Daardoor ontstaat een spanning met de omgevende tekst, met de situatie of met de intentie van de spreker (schrijver), die evenwel door de toehoorder (lezer) meestal tot zinvolle informatie kan worden omgevormd.
De definitie is ingewikkelder maar preciezer, en kan met talrijke voorbeelden geïllustreerd worden.
Het verstaan van metaforen
In feite kunnen we alle, zelfs de meest vergezochte, onzinnige metaforen verstaan, ook al is hiervoor enige taalacrobatiek nodig. De connecties tussen woorden en begripsdomeinen zijn immers onuitputtelijk, oneindig. De taal is een netwerk van betekenissen, waarin alles met alles kan worden verbonden. De spreker is theoretisch niet beperkt en een toehoorder kan mits de nodige fantasie een uitleg construeren. Maar deze voorstelling van zaken is pure theorie. In de dagelijkse realiteit zijn er wel degelijk grenzen en beperkingen omdat bepaalde 'vreemde' metaforen de drempel van aanvaardbaarheid bij een aantal lezers kunnen overschrijden. In plaats van een verklaring te zoeken, haken de lezers op dat moment af en vinden de metafoor absurd, onverklaarbaar. De pogingen om te verstaan worden stopgezet.
Waar komen deze criteria van aanvaardbaarheid zowel in produktie als receptie vandaan? Zij zijn ontstaan uit de culturele ontwikkeling, het standaardwereldbeeld dat de maker en de ontvanger van de metafoor kennen en delen, en uit de omgang, de ervaring met taal. Zij worden tevens beïnvloed door de context - zowel situatie als taalomgeving - waarin de metafoor verschijnt.
Dat deze drempels verschillen tussen lezers is vanzelfsprekend daar ze afhankelijk zijn van de taal- en levenservaring. Ook kun je vaststellen dat deze drempel op verschillende waarden kan ingesteld worden. Bij de lectuur van poëzie b.v. is de aanvaardbaarheidsdrempel voor metaforen meestal lager ingesteld dan in de dagelijkse omgangstaal. Je bent bereid om meer ongewone
13
Bundel 4 | Vierde conferentie Het Schoolvak Nederlands (1990)
