taalunieversum

Zoek in de bundels:

Uitgebreid zoeken » « overzicht alle bundels

inhoudsopgave
« vorige pagina |  pagina 14 van 228  | volgende pagina »
naar een andere pagina

metaforen toe te laten in poëzie. Gradaties kun je ook hier gemakkelijk construeren b.v. in de volgende reeks:

- een boom is een windvanger - een boom is een muziekdoos - een boom is een oude man

• een boom is een droom

• een boom is een bruiloft - een boom is een brievenbus

Van vertrouwd naar minder vertrouwd, van gemakkelijk aanvaardbaar naar ongewoon of voor sommigen absurd.

Hoe construeren we nu betekenissen bij de ontvangst van een metafoor?

Zoals reeds vermeld, zijn er twee componenten in het spel bij elke metafoor. De Engelse benamingen 'tenor' en 'vehicle' zijn in de vakliteratuur strak ingeburgerd. in het Nederlands geef ik de voorkeur aan de wat vagere aanduidingen 'eerste en tweede component'. De eerste of primaire component geeft het thema, het onderwerp van gesprek aan, de tweede of secundaire component is de metaforische term. Tussen deze twee componenten wordt bij de lectuur een conflict, een spanning, 'iets ongewoons' ervaren. Dat komt omdat één van de componenten opbotst tegen de omgevende tekst, tegen de situatie die is opgeroepen, waardoor de uitspraak niet letterlijk kan verstaan worden en de lezer ertoe verplicht wordt zijn betekenisgeving op een nieuwe wijze te organiseren.

De lezer reorganiseert de uitspraak doordat hij tussen de componenten van het conflict een gelijkenisaspect, een analogie, een relatie zoekt en vindt..

B.v. 'de boom is een oude man': de component boom geeft het thema, het materiaal aan waarover gesproken wordt. Maar niet alleen de lexicale betekenis van 'boom' speelt mee, heel het begripsdomein voorzover als nodig wordt geactiveerd om een metafoor te' verstaan (in dit geval b.v. ook een boom in de winter). De oude man is de component die ermee in relatie wordt gesteld, maar vreemd aandoet in verband met een 'boom'. Ook hier wordt het betekenisdomein 'oude man' opgeroepen. Het conflict wordt betekenisvol zodra men erin slaagt relaties, gelijkenissen, analogieën, contrasten, structuurovereenkomsten te construeren tussen de twee componenten die betekenisdomeinen, netwerken van betekenissen omvatten. Die ruime betekenisdomeinen worden geactiveerd omdat uit de voor de hand liggende, vaste betekenissen van de begrippen geen zinvolle informatie kan worden afgeleid.

De gelijkenissen worden in het voorbeeld gebouwd rond aspecten als kaal, afgeleefd, geraamte, verdord enz. Er wordt zinvolle informatie tot stand gebracht door een gedeeltelijke verzoening tussen de twee componenten of betekenisdomeinen. Doordat de overlapping slechts gedeeltelijk is, blijft er ook een spanning bestaan tussen de domeinen en tussen de letterlijke en figuurlijke aspecten van de betekenissen.

14