proberen te communiceren via allerlei middelen, bv. per brief; nog anderen willen zich politiek engageren en volgen de gebeurtenissen op de voet.
Binnen het kader van literatuurlessen zouden al deze invalshoeken als soort motieven kunnen fungeren van waaruit men kan vertrekken om ze in een bredere context te kunnen terugplaatsen.
Op zoek naar een culturele identiteit kan men bv. via de reeds aangesneden motieven als omgeving, identiteit, politiek, teruggaan naar het verleden en zich afvragen hoe bv. bepaalde facetten van het leven er in de 18de eeuw uitzagen om op basis van die voorbeelden mogelijke antwoorden te vinden voor onze 20ste-eeuwse problemen. Hier kan de literatuur een heel belangrijke rol spelen als document van een bepaalde periode, zeker ook als we de teksten zien als weefsels, netwerken waarin zovele draden samenkomen. We gaan er (voorlopig) nog van uit dat een literaire tekst de volgende kenmerken vertoont en kan beschouwd worden als:
-
een uitdrukking van een bepaalde perceptie van de werkelijkheid (filosofische component);
-
de weergave van bepaalde maatschappelijke structuren (sociologische component);
-
de uitdrukking van het engagement van de auteur (de ethische component);
-
een bepaalde vormgeving (de poëtische component).
Als men vanuit zulk referentiekader vertrekt, dan kan men bv. nagaan in hoeverre de opkomst van het empirisme een doorslaggevende rol heeft gespeeld in het ontstaan van bv. de burgerlijke roman in de 18de eeuw, met de nadruk op de ervaring, de beschouwing, de omgeving met als voorbeeld Robinson Crusoe van D. Defoe, waarin de natuurlijke omgeving centraal staat. Al deze gegevens kunnen dan gerelateerd worden aan bepaalde ervaringen van nu, waarin de bekommernis voor de omgeving en het milieu vaak centraal staat. Het is ook een reisverhaal, een avonturenverhaal; zovele snaren die kunnen bespeeld worden al naar gelang de interesse, die gaandeweg ook kan aangewakkerd worden.
Men kan de rol van de revoluties toelichten van 1689 en 1789 en nagaan in hoeverre bepaalde ideeën verwerkt worden en ons een beeld geven van bepaalde maatschappelijke structuren, zoals bv. de opkomst van de burger die zijn omgeving bewoonbaar maakt en daarvoor contracten opmaakt. Denken we bv. aan Rousseau met zijn Du contrat social. Die revoluties kunnen bv. in verband gebracht worden met de hele omwenteling die zich in Oost- en Centraal-Europa en Rusland afspeelt.
De auteur speelde in de 18de eeuw vaak de rol van moralist, van opvoeder en legde de klemtoon op de 'Empfindsamkeit', de 'sensibility'; begrippen die wij in ons opvoedingssysteem nog steeds kunnen hanteren en waar we steeds nog naar streven om die te verwezenlijken. Gevoelig zijn voor, openstaan voor, mondig worden - 'Was ist Aufklärung?'; het zijn nog steeds onze idealen. Het begrip individualiteit wordt steeds verder uitgediept. Wat bepaalt onze individualiteit? Hoe
60
