Doorzoek alle bundels

Zoek in de bundels:
Uitgebreid zoeken »

Bundel 7 | Zevende conferentie Het Schoolvak Nederlands (1994)

Bijdrage: Uitspraakleer (Ward Peinen)
Download deze bijdrage in PDF-formaat »

Uitspraakleer

Ward Peinen(1)

Wie uitspraken wil doen over iemands uitspraak van het Nederlands, begeeft zich op glad ijs. Als Vlaming in Nederland komen praten over uitspraak geeft een gevoel dat vergelijkbaar is met dat van de legendarische hoogleraar fonetiek Daniel Jones, toen hij zijn al even legendarische English Pronouncing Dictionary inleidde met het vermoeden dat zijn criteria om iemands uitspraak van het Engels beschaafd te noemen in Amerika niet veel succes zouden boeken.

In feite is hiermee de toon gezet. Trouwens, alleen de term 'beschaafd' is al een probleem. 'Received Pronunciation' (RP) in de Engelssprekende wereld en 'Algemeen Beschaafd Nederlands' (ABN) in Nederland en Vlaanderen zijn begrippen uit een tijd toen men botweg stelde dat 'beschaafd' werd gesproken door (hoog)geschoolde lui -en dialect door sociaal lagere klassen die dus minder beschaafd waren. Het is in dat verband aardig om te merken dat Daniel Jones' voorkeur uitging naar 'boarding schools'. Want leerlingen die na de lesuren gewoon weer naar huis gingen, kwamen van de weeromstuit weer terecht in de invloedsfeer van het dialect en maakten dus, zo meende hij, behoorlijk weinig kans om RP-Engels ooit vlot te beheersen.

Griffioen en Damsma hebben daar heel andere ideeën over. In hun Zeggenschap laten zij er geen twijfel over bestaan dat louter de uitspraak van een taal nooit een middel mag of kan zijn om arbeidersmilieus te onderscheiden van hogere milieus of om discriminaties in te bouwen in het onderwijs en daardoor leerachterstanden te laten accumuleren. Toch wil dat in de dagelijkse schoolpraktijk nog wel eens voorkomen. Leraren onderdrukken vaak niet zonder moeite de neiging om dialectsprekers in de klas een lagere quotering te geven, zelfs wanneer die gelijk presteren met de 'b eschaafdsprekers'.

Dan is er de vraag: wat is correct? Mijn collega's en ik zaten daarmee, want wij wilden een boekje maken over uitspraak. Een boekje dat bruikbaar was voor iedereen vanaf het eerste jaar voortgezet onderwijs. En zo'n boekje kàn toch gewoon niet zonder normatieve standpunten...Maar normen zijn arbitrair, bewegen zich op het scherp van de snede. Geen twee personen, afkomstig uit dezelfde plaats van geboorte en opgegroeid in hetzelfde dialect of sociolect, spreken hun taal op dezelfde manier uit. Als ik Robert Long beluister en even later één van de nieuwslezers op het BRTN-journaal, hoor ik duidelijk verschillen maar ik kan niet zomaar beweren dat één van beiden een minder correcte uitspraak heeft. Ik zou ook niet kunnen kiezen tussen het Frans van het Ile-de-France en de regio rond Marseille, evenmin tussen het Duits van de Berlijner en dat van een inwoner uit Salzburg.

Laten we dus aannemen -terwille van de lieve vrede- dat 'correct' varianten heeft. Daniel Jones gaf dat overigens ook ruiterlijk toe. Hij schreef zijn Pronouncing Dictionary enkel en alleen op basis van dàt lokale taalgebruik waarmee hij dagelijks voeling had en waarvan hij volledige en accurate gegevens kon optekenen. En die regionale taal noemde hij niet noodzakelijk beter of mooier dan om het even welke

197