Een teksttype voldoet dus aan kenmerken van inhoud, opbouw en stijl en onderscheidt zich daardoor van andere teksttypen. Op basis van de wijze waarop de schrijver omgaat met zijn onderwerp, zijn vijf hoofdsoorten te onderscheiden:
1 registrerende teksten waarin een schrijver gedetailleerd of samenvattend weergeeft wat hij heeft waargenomen (van buitenaf dus). Voorbeelden: reportage, protocol, routebeschrijving, persoonsbeschrijving, notulen, verslag. De lezer krijgt een nauwkeurig beeld van wat heeft plaatsgevonden, zodat hij de gebeurtenis kan registreren.
2 verhalende teksten waarin een schrijver het doen en laten van mensen weergeeft. Hij leeft zich in mensen en werkt van binnen uit. Hij vertelt een gedramatiseerd levensverhaal over bijvoorbeeld ongeluk, een verblijf in het buitenland, een mislukte vakantie. Ook rekenen we hiertoe: novelle, roman, stripverhaal. De lezer kan de gebeurtenis meebeleven.
3 informatieve teksten waarin een schrijver generaliserend informatie doorgeeft en een aantal vragen beantwoordt, maar zelf geen mening geeft: persbericht, aankondiging, circulaire, informatieve brief, nieuwsbericht in krant. De lezer krijgt informatie aan de hand van vier w-vragen (wie, wat, waar, wanneer, soms ook hoe en waarom.)
4 beschouwende of uiteenzettende teksten, waarin een schrijver generaliserend verschillende standpunten belicht, maar zelf geen standpunt inneemt (maar dat vaak wel tussen de regels suggereert). Het artikel toont een tendens. Voorbeelden: achtergrondartikel, beschouwing over een probleem, een onderzoek, een maatregel, een beoordeling. De schrijver wil, dat de lezer zichzelf een oordeel vormt. Hij moet zelf zijn normen en waarden aan de gegeven informatie verbinden.
5 betogende teksten, ook wel genoemd opiniërende en activerende teksten waarin een schrijver betoogt, dus zijn lezer met argumenten probeert over te halen tot een standpunt of een activiteit. Voorbeelden: column, emotioneel, zakelijk, verzoenend betoog, commentaar, folder, de meeste soorten brieven: verzoekbrief, klachtbrief, verkoopbrief; zelfs de sollicitatiebrief valt hieronder. De schrijver hoopt en verwacht, dat de lezer de mening accepteert.
Al deze teksten hebben hun eigen opbouw en stijl. Ik moet me beperken en geef in schema in paragraaf 3 enkele kenmerken voor de vijf teksttypen waaruit op het eindexamen een keuze kan worden gemaakt.
2 Wanneer moet u welk teksttype toepassen?
Een schrijver dient de communicatieve situatie te analyseren. Hij bepaalt wat het doel, het gewenste effect, is;
wat de kenmerken van de doelgroep zijn;
met welke tekstmiddel het doel het beste kan worden bereikt bij de doelgroep.
Ik kan de gang van zaken het beste toelichten met een voorbeeld en daarbij wil ik het laten. Wil een schrijver in een schoolkrant medeleerlingen emotioneel betrekken bij de dagelijkse gang van zaken in de oorlog in Bosnië, dan heeft hij de beschikking over de volgende teksttypen (niet uitputtend):
-een reportage van gebeurtenissen die hij heeft gezien op tv. Het effect bij de lezer is, dat hij zich een ooggetuige weet van de gebeurtenissen. De emoties die de schrijver waarneemt, zullen van de buitenkant beschreven worden.
58
Bundel 7 | Zevende conferentie Het Schoolvak Nederlands (1994)
