waarvoor hij dus die andere aanziet; waarover hij iets wil zeggen, want hij wil misschien betrouwbaar zijn; hoe hij het zal zeggen; wat de omstandigheden zijn; langs welke weg hij het zal zeggen (mondeling? schriftelijk? dialect? AN? ...); wat de eventuele reactie kan zijn van degene aan wie hij het zal zeggen. Tenslotte heeft hij dan beslist wat hij zou zeggen. Daarbij kan de leerling dus telkens communicatiefouten gemaakt hebben. Het is dan ook interessant de leerlingen daarop te wijzen. Meestal maakt de leerling daarbij weinig of geen fouten, wat toch knap is, want hij heeft daar meestal maar een fractie van een seconde over nagedacht.
Wat hij wilde zeggen, moest hij nog in een zin 'gieten'. Waarschijnlijk is hij begonnen met de structuur van de zin te kiezen: een mededeling, een vraag, een bevel, een uitroep... Die structuur vulde hij dan op. Daarvoor moest hij uit zijn voorraad woorden (ongeveer 8000?) precies die woorden kiezen die hij nodig had, wat hij waarschijnlijk feilloos gedaan heeft en wat toch weer knap is, niet? Mijn computer zou dat niet kunnen. Maar van die woorden moest hij nog de juiste vorm kiezen en dat was niet zo simpel: werkwoorden hebben wel acht vormen, andere woorden passen zich vaak aan aan het woord dat erna of ervoor komt. Vaak bevindt dat andere woord zich op een vrij grote afstand. Daar kan dus weer heel wat mislopen, maar dat is waarschijnlijk weer niet gebeurd. Toch prachtig, hè? Maar daarmee is de kous nog lang niet af: de woorden horen samen in zinsdelen en die mogen niet zomaar willekeurig in de zin gerangschikt worgen. Geen nood, wedden dat de leerling dat weer feilloos gedaan heeft? Nu zit die zin nog altijd in zijn hoofd. Maar hoe moet die er nu uit? De leerling haalt op de een of andere manier de klanken op die hij voor die woorden nodig heeft en geeft zijn hersenen de opdracht zenuwen en spieren in werking te zetten die de zin met de juiste klanken en intonatie, het passende volume en de juiste pauzes moeten verklanken. Dat is een echte heksentoer: niemand weet precies hoe dat gaat en daar is een geweldig fijne motoriek voor nodig, want de kleinste vergissing betekent een totaal andere klank. Ongelooflijk maar waar: de leerling speelt dat toch klaar en dat allemaal in een fractie van een seconde! Dat is toch om achterover te vallen van verbazing en bewondering? Is zo'n taalbeschouwing niet veel leuker, boeiender en waarachtiger dan die saaie spraakkunst van daarnet?
Trouwens, doen leerkrachten dat nog, van verbazing en bewondering achterovervallen, omdat een doodgewone leerling een doodgewone zin (bijna) correct produceert? Of gebeurt het meer dat ze, als hun leerlingen eens een uitspraakfoutje maken of een woord uit een ander register gebruiken, erop springen alsof die leerlingen de grootste domoren zijn? Zijn die leerkrachten dan eigenlijk niet de domoren? Hadden zij niet moeten beseffen dat de leerlingen in een fractie van een seconde wellicht honderd of meer fouten hadden kunnen maken, en er maar één gemaakt hebben? En dan nog!
Leraren Nederlands ergeren zich vaak dood aan taalfouten van hun leerlingen omdat ze weinig van taal weten. De moderne taalwetenschap leert ons immers dat het verschil tussen een goede en een slechte taalgebruiker oneindig veel kleiner is dan de gelijkenissen. Daarenboven kan iemand die correct Nederlands hanteert, geweldige communicatiefouten maken en dat wordt hem door die leraren veel minder kwalijk genomen. In het normale leven is dat echter helemaal anders. Ik moet eerlijk zeggen dat ik niet weet hoe het er in de spraakkunstlessen in Nederland aan toegaat. Misschien beter: hier bestaat een taalboek met de titel Je weet niet wat je weet en dat is in alle geval een heel toepasselijke naam voor wat ik een goed taalboek vind.
68
Bundel 7 | Zevende conferentie Het Schoolvak Nederlands (1994)
