Doorzoek alle bundels

Zoek in de bundels:
Uitgebreid zoeken »

Bundel 7 | Zevende conferentie Het Schoolvak Nederlands (1994)

Bijdrage: Reader Response Criticism in het literatuuronderwijs (Joop Dirksen)
Download deze bijdrage in PDF-formaat »

reactie op die ervaring kritisch te bekijken, door te reflecteren op de eigen respons, en in klasseverband, ook op die van anderen, wordt het mogelijk de eigen respons aan te passen, te verdiepen of te verwerpen.

David Bleich werkte een en ander uit in een methode voor zijn studenten met als uitgangspunt 'the passion precedes the knowledge': (literatuur)onderwijs moet eerst enthousiasme, betrokkenheid, losmaken; eerst proberen kennis aan te brengen heeft geen zin. In zijn methode wordt na lezing van de tekst gevraagd om een parafrase, vervolgens om een affectieve respons, en daarna om een associatieve; via stappen als het door ieder lid van de groep laten noemen van het belangrijkste woord, de belangrijkste passage, het belangrijkste aspect en via 'intersubjectieve onderhandeling', kan gezocht worden naar iets van groepsconsensus.

Norman Holland benadert de literatuurbeoefening vanuit de psychoanalytische psychologie: ieder mens heeft een identiteitsthema, zo stelt hij, een onveranderlijke kern van zijn persoonlijkheid, gevormd in zijn vroegste jaren. Alle gedragingen en reacties van de betrokkene zijn variaties op dit identiteitsthema. Reageren op literatuur geschiedt -zoals bij elke andere ervaring- in een soort feedbackcirkel, waarbij het identiteitsthema de norm, de standaard is waaraan de nieuwe ervaring wordt gemeten. Als lezer moet iemand zijn favoriete fantasieën kwijt kunnen in het werk, zijn defensiemechanismen moeten passen bij die van het werk, hij moet een voor hem zinvolle betekenis kunnen toekennen aan wat hij leest. Holland vergeleek bij proefpersonen de resultaten van psychologische testen met resultaten van vrije respons bij literaire teksten: er bleek een duidelijke overeenstemming. Lezen is een bundeling van activiteiten als projectie, introjectie, identificatie; de lezer 'doet het werk'; de tekst is een verzameling tekens, waarbij de cultuur 'codes' op uiteenlopende niveaus levert, die de 'vrijheid' van de individuele lezer enigszins inperken, maar wezenlijk in het omgaan met, en eventueel waarderen van de tekst, blijft de persoonlijkheid, het identiteitsthema van het individu. Aldus Holland.

Purves benadrukt de invloed van de cultuur op de individuele respons. Binnen een cultuur heerst een zekere consensus over 'betekenissen' van teksten. De individuele respons wordt pas interessant als hij wordt afgezet tegen de responsen van de hele groep. De school speelt een opvallende rol bij het doen ontstaan van 'gedeelde betekenissen': ze is een middelpuntzoekende instelling die leerlingen van individualiteit tot consensus leidt, ook al streeft men naar kritische verscheidenheid.

1.2 Het onderzoek

Het door mij verrichte onderzoek beoogde een lessenpakket op basis van RRC te evalueren. Na een adaptatie van de boven beschreven opvattingen van de Amerikaanse theoretici aan de situatie in het Nederlandse voortgezet onderwijs is een reeks van vijf lessen ontworpen. Na een pilotstudy is het lessenpakket op negen dagscholen voor voortgezet onderwijs en een dag/avondschool aan de leerlingen van de voorexamen-klas VWO/HAVO voorgelegd. De lessen werden door de eigen docent gegeven. Na elke les werden de leerlingen evaluatievragen voorgelegd. Vooraf werd hun beginsituatie, gepeild via een hiervoor ontworpen vragenlijst, en na afloop is dezelfde lijst weer door de leerlingen ingevuld; eventuele attitudewijzigingen onder invloed van de gegeven lessen konden daardoor zichtbaar gemaakt worden. Door op elke deelne-

82