taalunieversum

Lezen in het boek van de natuur   189

Lagoon). Bij Golding wordt het paradijs echter een hel: op het einde staat het eiland in brand en wordt het achtergelaten als 'dead wood' en 'burning wreckage' (Golding 1969: 223).

Volgens Achterhuis wordt alle schaarste — dus ook milieu-schaarste — veroorzaakt door menselijke rivaliteit : iedereen wil per definitie wat de andere al heeft. In het geweld dat daaruit volgt, wordt de natuur zelf vernietigd. Het probleem is dus ruimer dan het wetenschappelijk-technologisch optimisme dat uit Defoes werk spreekt en waar Vermeersch het over heeft. Voor Achterhuis draait alles rond het begrip 'schaarste' : "De onderwerping van de natuur via arbeid en technologie en de vlucht vooruit in de ruimte buiten Europa zijn na enkele eeuwen westerse economische groei en territoriale expansie doodgelopen. Via de vervuiling van het milieu en de dreigende uitputting van grondstoffen grijnst de schaarste ons aan alle kanten weer tegemoet." (Achterhuis 1993: 61-62).

De discussie over milieu-ethiek, die ons noodzakelijk lijkt om zinvol aan milieueducatie te doen, kan dus in de klas gebeuren met literaire voorbeelden. Op zoek naar antwoorden op deze filosofische en politieke vragen kan literatuur — in de ruimste betekenis van het woord — abstracte redeneringen leven inblazen.

Noten

1. Environmental Education into Initial Teacher Education in Europe. Onder supervisie van ATEE, gesubsidieerd door de Europese Commissie.

2. In de derde week van september 1994 hield Studioskoop in Gent onder de reclameslogan 'Natuurlijk !' een filmcyclus waarin de focus op de invloed van de natuurlijke omgeving en het klimaat op het menselijk gedrag centraal stond. De volgende films werden vertoond : De ballade van Narayama (Shohei Imamura, 1982); Heartland (Richard Pearce, 1979); Höhenfeuer (Ferdi Mrer, 1985); Himatsuri (M. Yanagimachi, 1984); Deliverance (John Boorman, 1972); Alambrado (Marco Bechis, 1991) en Jeremiah Johnson (Sydney Pollack, 1972). — Naast film vindt men vandaag echter ook interessante voorbeelden in allerhande computerspelletjes; recente voorbeelden ook uit de plastische kunsten waarin aandacht voor de natuur en technologie samenkomen (zie Bijvoet 1994).

3. Met 'uptake' bedoelen we de interactie die tussen leraar en leerlingen plaats heeft en waarbij confrontatie van het antwoord van de leerlingen met de reactie van de leraar centraal staat (Nystrand & Gamoran 1991). Concreet : een leraar stelt een vraag en doet iets met het antwoord van de leerling, hij valideert het antwoord op een of andere manier, of stelt een nieuwe vraag. In een dergelijke korte sequentie kan men in feite op kleinere schaal het principe van de cultuuroverdracht op gang zien komen.

4. Wie meer informatie wil over het project, bijv. over de geselecteerde passages, kan terecht op het DLO (RUG), bij voorkeur op woensdagnamiddag (Sint-Pietersplein 5, B-9000 Gent, tel. 09.2643549 bij A. Mottart, praktijkbegeleider Nederlands).

5. Tallozen hebben vanuit diverse disciplines Robinson Crusoe geïnterpreteerd, becommentarieerd en/of herschreven, en naargelang van de tijd, de afkomst, het publiek enz. van de auteur heeft de mens-natuur-verhouding er een andere invulling gekregen. Terwijl Robinson Crusoe op zijn eiland, alleen, zonder hulp van anderen of van artificiële hulpmiddelen in 1762 door de pedagoog-filosoof Jean-Jacques Rousseau in diens Emile nog opgehemeld wordt als model voor natuurlijke opvoeding, wordt Het mysterieuze eiland in 1874 een laboratorium voor Jules Vemes fantasieën over toekomstige technologie. Een kleine eeuw later verschijnt de film