taalunieversum

Taalkundige bedenkingen bij het leerplan Nederlands en het moedertaalonderwijs   47

lijkt me terecht want het geeft inzicht in wat er in de communicatie als vorm van sociaal gedrag gebeurt. De leerlingen kennen ook impliciet de zogenaamde constitutieve regels van de meeste taalhandelingen aangezien ze die verworven hebben met het aanleren van de moedertaal. Enkele voorbeelden: Kritiek op iemand die niet doet wat hij beloofd heeft, wordt normaal gevonden, ook als die persoon beweert dat hij helemaal niet van plan was zijn belofte te houden. Als je iemand uitnodigt, impliceer je dat je graag hebt dat de andere de uitnodiging accepteert. Die impliciete kennis die de leerlingen hebben als moedertaalsprekers, kan gebruikt worden in het schrijfonderwijs. Het blijkt namelijk dat een aantal teksttypes normalerwijze opgebouwd zijn rond een centrale taalhandeling. Uit de regels van de taalhandeling is af te leiden welke inhoudselementen in de tekst normaal gesproken verwacht worden aanwezig te zijn. Ik denk bijv. aan klachtenbrieven, uitnodigingen, reclamebrieven enzovoorts.

Als voorbeeld neem ik een uitnodiging. De constitutieve regels van een uitnodiging zijn :

• propositionele inhoud : een toekomstige handeling H van de toegesprokene T;

• voorbereidende regels :

• T is in staat H uit te voeren;

• T doet graag H en H is in het voordeel van T;

• oprechtheidsregel: S heeft graag dat T H doet.

Het volgende voorbeeld van een uitnodiging, overgenomen uit een brievenboekje, is niets anders dan de uitwerking van verschillende regels van de taalhandeling uitnodiging : [a] geeft informatie om de lezer in staat te stellen op de uitnodiging in te gaan, [b] geeft de lezer redenen om graag te komen, [c] drukt de oprechtheidsregel uit.

Geachte heer en mevrouw Claes,

1. Volgens de weerberichten mogen wij op aanhoudende warmte rekenen en dit lijkt ons een gunstige gelegenheid voor ons jaarlijkse tuinfeest: op 4 augustus a.s., om 7 uur 's avonds.

2. Wij hoeven u zeker niet precies te vertellen, wat er dan gedaan wordt... u was er immers verleden jaar ook bij. Het is weer dezelfde opzet, maar met nieuwe verrassingen. [c] Wij rekenen op uw komst!

Met vriendelijke groeten,

Soortgelijke voorbeelden kunnen ook gemakkelijk gegeven worden voor klachtenbrieven, sollicitatiebrieven, reclamebrieven enzovoorts.

3 Begrippen

Ten tweede zou ik de prototypische visie op begrippen willen vermelden. Vele begrippen die we dagelijks gebruiken, zijn niet gedefinieerd in termen van noodzakelijke en voldoende voorwaarden, maar in termen van de typische kenmerken van de leden van een klasse zonder dat die klasse duidelijk afgegrensd is. Een voorwerp kan een representatiever specimen zijn van een klasse dan een ander.