2.1 Een actiegerichte benadering

Een omvattend, doorzichtig en coherent referentiekader voor het leren, onderwijzen en beoordelen van talen moet verbonden zijn met een algemene visie op taalgebruik en taalleren. De hier gekozen benadering is actiegericht in die zin dat gebruikers en leerders van talen in de eerste plaats worden beschouwd als 'sociale wezens': leden van de maatschappij die - niet uitsluitend taalgerelateerde - taken hebben te verrichten in gegeven omstandigheden, in een bepaalde omgeving en op een bepaald handelingsgebied. Taalhandelingen treden op binnen taalactiviteiten die op hun beurt deel uitmaken van een bredere sociale context. Het is uitsluitend deze context die de volle betekenis van die activiteiten bepaalt. We spreken van 'taken' voor zover de handelingen worden verricht door een of meer mensen die strategisch gebruikmaken van hun eigen competenties om een bepaalde resultaat te bereiken. De actiegerichte benadering omvat dus ook de cognitieve, emotionele en wilsaspecten, en alle vaardigheden die specifiek zijn voor en worden toegepast door het individu als sociaal wezen.

Aldus kan elke vorm van taalgebruik en -verwerving als volgt worden omschreven:

• Competenties zijn het totaal aan kennis, vaardigheden en eigenschappen die een mens in staat stellen handelingen uit te voeren.
• Algemene competenties zijn die welke niet specifiek talig zijn, maar die worden ingezet voor handelingen van allerlei aard, met inbegrip van taalactiviteiten.
• Communicatieve taalcompetenties zijn die welke iemand in staat stellen te handelen gebruik makend van specifiek talige middelen.
• Context verwijst naar het geheel van gebeurtenissen en situatiegebonden factoren (fysiek en anderszins) binnen en buiten de mens, waarin communicatieve handelingen zijn ingebed.
• Taalactiviteiten betreffen het gebruik van de communicatieve taalcompetentie in een bepaald domein voor de verwerking (receptief of productief) van een of meer teksten om een taak uit te voeren.
• Taalprocessen verwijzen naar de keten van neurologische en fysiologische gebeurtenissen die betrokken zijn bij het voortbrengen en ontvangen van gesproken en geschreven taal.
• Tekst is elk samenhangend stuk gesproken of geschreven taal dat betrekking heeft op een bepaald domein en dat tijdens het uitvoeren van een taak de aanleiding vormt voor een taalactiviteit, hetzij als middel, hetzij als doel, als product of proces.
• Domein verwijst naar de sectoren van het sociale leven waarin sociale wezens optreden. Er is hier gekozen voor een onderverdeling op hoog niveau, waarin de domeinen beperkt blijven tot een aantal hoofdcategorieën die relevant zijn voor het leren, onderwijzen en gebruiken van talen: het onderwijs-, werk-, publieke en persoonlijke domein.
• Een strategie is elke georganiseerde, doelgerichte en gereguleerde gedragslijn die door een individu wordt gekozen om een taak uit te voeren die hij of zij zich stelt of waarmee hij of zij wordt geconfronteerd.
• Een taak wordt gedefinieerd als elke doelgerichte actie die door een individu als noodzakelijk wordt beschouwd om een bepaald resultaat te verwezenlijken in het kader van een op te lossen probleem, een te vervullen plicht of een te bereiken doel. Binnen deze definitie vallen zeer uiteenlopende acties, zoals een kast verplaatsen, een boek schrijven, bepaalde toezeggingen in de wacht slepen tijdens een contractbespreking, een kaartspel spelen, een maaltijd bestellen in een restaurant, een tekst uit een vreemde taal vertalen of een schoolkrant samenstellen door middel van groepsopdrachten.

Als we ervan uitgaan dat de bovengenoemde dimensies met elkaar samenhangen in alle vormen van taalgebruik en taalleren, dan houdt alle leren of onderwijzen van een taal op enigerlei wijze verband met de volgende dimensies: strategieën, taken, teksten, algemene individuele competenties, communicatieve taalcompetentie, taalactiviteiten, taalprocessen, contexten en domeinen.

Het is ook mogelijk dat bij het leren en onderwijzen het doel en dus de beoordeling gericht is op een bepaald onderdeel of subonderdeel (waarbij de overige onderdelen dan worden beschouwd als hulpmiddelen of als aspecten die op een ander tijdstip meer nadruk zullen krijgen, of als niet relevant in de gegeven omstandigheden). Leerders, docenten/leerkrachten, cursusmakers, auteurs van leermiddelen en toetsontwikkelaars zijn onvermijdelijk betrokken bij dit proces, waarin bepaald wordt op welke dimensie de nadruk komt te liggen en in welke mate en op welke manier met andere dimensies rekening wordt gehouden. Dit wordt hierna met voorbeelden toegelicht. Het is echter direct duidelijk dat, hoewel de meeste lesprogramma's uitdrukkelijk gericht zijn op de ontwikkeling van communicatieve vaardigheden (wellicht omdat dat het meest kenmerkend is voor een methodologische aanpak?), in werkelijkheid sommige programma's een kwalitatieve of kwantitatieve ontwikkeling van taalactiviteiten in een vreemde taal beogen, andere dan weer de nadruk leggen op het kunnen gebruiken van de taal in een bepaald domein, weer andere op de ontwikkeling van algemene competenties, terwijl er ook zijn die zich hoofdzakelijk bezighouden met het verfijnen van strategieën. De stelling dat 'alles met alles samenhangt' betekent geenszins dat de doelstellingen niet kunnen variëren.

Alle hiervoor geschetste hoofdcategorieën kunnen weer worden onderverdeeld in subcategorieën, nog altijd erg algemeen, die in de volgende hoofdstukken aan de orde komen. In dit hoofdstuk kijken we slechts naar de verschillende aspecten van algemene competenties, communicatieve competentie, taalactiviteiten en domeinen.