3.8 Hoe de schalen met taalvaardigheidsdescriptoren kunnen worden gebruikt

De Gemeenschappelijke Referentieniveaus, zoals weergegeven in de tabellen 1, 2 en 3, vormen een verbale schaal van taalvaardigheid. Technische aspecten van de ontwikkeling van zo'n schaal worden besproken in bijlage A. In hoofdstuk 9, dat over het beoordelen gaat, worden manieren beschreven waarop de schaal met Gemeenschappelijke Referentieniveaus als bron kan worden gebruikt bij de beoordeling van taalvaardigheid.

Een heel belangrijke zaak bij het bespreken van taalvaardigheidsschalen is de nauwkeurige identificatie van het doel dat de schaal moet dienen en de juiste afstemming van de bewoordingen van de schaaldescriptoren op dat doel.

Er is een functioneel onderscheid gemaakt tussen drie typen vaardigheidsschalen: (a) gebruikersgerichte, (b) beoordelaarsgerichte en (c) constructeurs-/ontwikkelaarsgerichte schalen (Alderson 1991). Er kunnen problemen ontstaan wanneer een schaal die voor één functie is ontworpen wordt gebruikt voor een andere – tenzij de formulering aantoonbaar adequaat is.

1. (a) Gebruikersgerichte schalen beschrijven typisch of waarschijnlijk gedrag van leerders op een gegeven niveau. Beschrijvingen hebben meestal betrekking op wat de leerder kan en zijn meestal positief verwoord, ook op de laagste niveaus:

   Kan eenvoudig Engels verstaan dat langzaam en zorgvuldig voor hem of haar wordt uitgesproken en de hoofdpunten begrijpen van korte, heldere, simpele boodschappen en mededelingen.
   Taalvaardigheidsschaal van het Eurocentres Certificate (1993): Luisteren niveau 2

   hoewel ook beperkingen kunnen worden uitgedrukt:

   Weet te communiceren in eenvoudige en alledaagse taken en situaties. Kan met behulp van een woordenboek eenvoudige geschreven boodschappen begrijpen en zonder woordenboek een indruk van de strekking krijgen. Beperkte taalvaardigheid leidt regelmatig tot afbreken van de communicatie en tot misverstanden in niet-alledaagse situaties.
   Finse schaal met negen niveaus van taalvaardigheid (1993): niveau 2

   Gebruikersgerichte schalen zijn vaak holistisch, met één descriptor per niveau. De genoemde Finse schaal is van dit type. Ook tabel 1, waarin eerder in dit hoofdstuk de Gemeenschappelijke Referentieniveaus werden geïntroduceerd, biedt gebruikers een holistisch overzicht van de typische vaardigheid op elk niveau. Gebruikersschalen kunnen ook de vier vaardigheden beschrijven, zoals in bovengenoemde Eurocentres-schaal gebeurt, maar eenvoud is een belangrijk kenmerk van schalen met deze bedoeling.

2. (b) Beoordelaarsgerichte schalen dienen als richtlijnen bij het waarderingsproces. Beschrijvingen hebben meestal betrekking op kwaliteitsaspecten van de verwachte prestaties. Hier wordt beoordeling bedoeld in de zin van een summatief vaardigheidsoordeel over een bepaalde prestatie. Zulke schalen richten zich op hoe goed de leerder het doet en zijn vaak negatief verwoord, ook op de hoogste niveaus, in het bijzonder wanneer de formulering verwijst naar normen om te slagen voor een examen:

   Onsamenhangende spraak en/of frequente aarzelingen hinderen de communicatie en zijn een voortdurende last voor de luisteraar.

   Certificaat Engels voor gevorderden (1991) van de Universiteit van Cambridge, document 5 (mondeling), beoordelingscriteria: Spreekvaardigheid niveau 1-2 (laagste van 4 niveaus)

   Negatieve formuleringen kunnen echter grotendeels worden vermeden als een kwalitatieve ontwikkelingsbenadering wordt gehanteerd, waarin informanten kenmerken van voorbeelden van sleutelvaardigheden analyseren en beschrijven.

   Sommige beoordelaarsgerichte schalen zijn holistische schalen, met één descriptor per niveau. Andere daarentegen zijn analytische schalen, gericht op verschillende aspecten van de prestatie zoals Bereik, Nauwkeurigheid, Vloeiendheid, Uitspraak. Tabel 3, eerder in dit hoofdstuk opgenomen, is een voorbeeld van een positief verwoorde analytische beoordelaarsgerichte schaal op basis van de toelichtende descriptoren van het Europees Referentiekader.

   Sommige analytische schalen hebben een groot aantal categorieën waarmee een prestatieprofiel kan worden gemaakt. Een dergelijke benadering wordt soms minder geschikt geacht voor beoordelingsdoeleinden omdat beoordelaars het vaak lastig vinden om met meer dan 3-5 categorieën te werken. Analytische schalen zoals die in tabel 3 worden daarom wel omschreven als diagnosegericht, aangezien een van de doeleinden is om een profiel van de huidige positie te schetsen, een profiel van de streefdoelen in relevante categorieën op te stellen en een diagnose te geven van wat er moet gebeuren om daar te komen.

3. (c) Constructeursgerichte/ontwikkelaarsgerichte schalen dienen als richtsnoer voor de constructie van toetsen op de juiste niveaus. Beschrijvingen worden gewoonlijk uitgedrukt in termen van bepaalde communicatieve taken die aan de leerder zouden kunnen worden opgedragen tijdens toetsen. Ook deze schaaltypen, of lijsten met specificaties, zijn gericht op wat de leerder kan.
   

   Kan gedetailleerde informatie verschaffen over eigen familie, woonomstandigheden, onderwijsachtergrond; kan alledaagse zaken in de eigen omgeving (zoals de eigen wijk, het weer) beschrijven en daarover een gesprek voeren; kan zijn huidige of laatste baan of activiteit beschrijven; kan zonder voorbereiding communiceren met collega's of directe leidinggevende (bijvoorbeeld vragen stellen over het werk, klagen over arbeidsomstandigheden, vakantiedagen, enzovoort); kan telefonisch eenvoudige boodschappen doorgeven; kan aanwijzingen geven voor eenvoudige taken in het dagelijks leven (bijvoorbeeld aan winkeliers). Maakt voor verzoeken voorzichtig gebruik van beleefdheidsvorm (en gebruikt bijvoorbeeld de modale werkwoordsvormen 'kunnen', 'willen' en 'zullen'). Geeft soms aanstoot door onbedoelde directheid of agressiviteit, of irriteert door te formele taal wanneer moedertaalsprekers ongedwongenheid verwachten.

   Waardering van vaardigheid in Engels als tweede taal (Australië 1982); Spreken niveau 2: voorbeelden van specifieke taken voor Engels als tweede taal (eerste van drie kolommen)

   Deze holistische descriptor zou kunnen worden ontrafeld tot korte deeldescriptoren voor de categorieën Informatie-uitwisseling (persoonlijk domein, werkdomein), Beschrijving, Conversatie, Telefoneren, Instructies geven, Sociocultureel.

Ten slotte is het zo dat checklists of schalen met descriptoren die worden gebruikt voor doorlopende evaluatie door de leerkracht/docent – of voor zelfbeoordeling – het beste werken wanneer de descriptoren niet alleen verwoorden wat de leerders kunnen maar ook hoe goed ze het kunnen. Het ontbreken van goede informatie over hoe goed leerders taken moeten kunnen uitvoeren, heeft problemen opgeleverd met vroegere versies van zowel de doelstellingen van het Engelse National Curriculum als de Australische leerplanprofielen. Docenten/leerkrachten blijken de voorkeur te geven aan enige mate van detaillering, enerzijds met betrekking tot leerplantaken (komt overeen met de constructeurs- of ontwikkelaarsgerichte benadering), anderzijds met betrekking tot kwaliteitscriteria (komt overeen met de diagnosegerichte benadering). Ook descriptoren voor zelfbeoordeling zullen meestal effectiever zijn als zij aangeven hoe goed men taken op verschillende niveaus zou moeten uitvoeren.

Samenvattend kan gezegd worden dat taalvaardigheidsschalen zijn gericht op een of meer van de volgende aspecten:

Afbeelding 6

Al deze aspecten kunnen als relevant worden beschouwd voor een gemeenschappelijk referentiekader.

Men kan ook op een andere manier naar bovengenoemde oriëntatieverschillen kijken en zeggen dat een gebruikersgerichte schaal een minder gedetailleerde versie is van een constructeurs-/ontwikkelaarsgerichte schaal die het totaaloverzicht moet geven. Evenzo is een beoordelaarsgerichte schaal een minder gedetailleerde versie van een diagnosegerichte schaal die de beoordelaar aan een overzicht helpt. In sommige gebruikersgerichte schalen is dit proces van afnemende detaillering tot zijn logische einde doorgevoerd en wordt een globale schaal gepresenteerd met beschrijvingen van typische vorderingen op elk niveau. Soms komt dit in de plaats van een detailbeschrijving, bijvoorbeeld bij de bovengenoemde Finse schaal. In andere gevallen is de globale schaal bedoeld als verklaring van een cijferprofiel voor bepaalde vaardigheden, bijvoorbeeld bij IELTS (International English Language Testing System). Ook dient de globale schaal soms als ingang voor of overzicht bij een meer gedetailleerde specificatie (dit geldt bijvoorbeeld voor Eurocentres). In alle gevallen is de gekozen vorm vergelijkbaar met hypertekst in computerpresentaties. De gebruiker krijgt een piramide van informatie aangeboden en kan voor een overzicht de bovenste laag van de hiërarchie bekijken - wat wij hier de 'globale' schaal noemen. Meer detaillering wordt zichtbaar naarmate laag voor laag wordt afgedaald in het systeem, maar op een zeker punt is wat men ziet beperkt tot één of twee schermen - of bladzijden. Zo kan complexiteit worden gepresenteerd zonder mensen te verblinden met irrelevante details of de zaken te versimpelen tot in het banale. De details zijn er - als ze nodig zijn.

Hypertekst is een bruikbare analogie in het denken over beschrijvende systemen. Voor deze benadering is gekozen in de schaal van het ESU (English-Speaking Union) Framework voor examens in Engels als vreemde taal. In de schalen zoals weergegeven in de hoofdstukken 4 en 5 wordt deze aanpak verder uitgewerkt. Zo is er bijvoorbeeld voor communicatieve activiteiten een Interactie-schaal waarin subschalen in deze categorie worden samengevat.