Het Gemeenschappelijk Europees Referentiekader - online versie

4.1.3 Omstandigheden en beperkingen

De externe omstandigheden waaronder communicatie plaatsvindt, leggen gebruikers/leerders en hun gesprekspartners verschillende beperkingen op. Hier volgen enkele voorbeelden.

  • Fysieke omstandigheden:
    1. a) voor gesproken taal:
      • helderheid van de uitspraak;
      • omgevingsgeluid (treinen, vliegtuigen, 'achtergrondruis', enz.);
      • interferentie (drukke straat, markt, café, feestje, discotheek, enz.);
      • vervorming (slechte telefoonlijn, radio-ontvangst, omroepinstallatie);
      • weersgesteldheid (wind, extreme koude, enz.).
    2. b) voor geschreven taal:
      • slechte kwaliteit drukwerk;

      • moeilijk handschrift;

      • slechte verlichting, enz.

  • Sociale omstandigheden:
    • aantal en mate van vertrouwdheid der gesprekspartners;

    • relatieve status van de deelnemers (macht en solidariteit, enz.);

    • aan- of afwezigheid van toehoorders of luistervinken;

    • sociale verhoudingen tussen deelnemers (zoals vriendelijkheid/vijandigheid, bereidheid tot samenwerking).

  • Tijdsdruk:
    • anders voor spreker/luisteraar (directe druk) dan voor schrijver/lezer (flexibeler);
    • voorbereidingstijd (voor de vuist weg, standaardverhaal, goed voorbereid, enz.) voor toespraken, verslagen en dergelijke;
    • beperkingen in de tijd (bijvoorbeeld vanwege regels, kosten, andere evenementen en verplichtingen, enz.) die beschikbaar is voor spreekbeurten en interacties;
    • andere vormen van druk: financiële beperkingen; nerveus makende situaties (zoals examens), enz.

Het vermogen van alle sprekers, vooral leerders, om hun taalcompetentie in de praktijk te brengen is sterk afhankelijk van de fysieke omstandigheden waaronder de communicatie plaatsvindt. Spraakherkenning wordt bemoeilijkt door lawaai, interferentie en vervorming, waarvan voorbeelden zijn gegeven. Het vermogen om onder moeilijke omstandigheden doeltreffend en betrouwbaar te functioneren kan van levensbelang zijn, bijvoorbeeld voor gezagvoerders van vliegtuigen die landingsinstructies ontvangen waarbij geen foutenmarge is toegestaan. Zij die leren in het openbaar mededelingen te doen in een vreemde taal, moeten een bijzonder heldere uitspraak hanteren, sleutelwoorden herhalen, enzovoort, om te waarborgen dat zij begrepen worden. Taallaboratoria gebruiken vaak geluidsbanden die kopieën van kopieën zijn en waarop het ruis- en vervormingsniveau zo hoog is dat het nooit zou worden aanvaard in een visueel medium en het taalleren ernstig belemmert.

Er dient zorgvuldig op te worden toegezien dat alle deelnemers aan luistervaardigheidstoetsen gelijke omstandigheden genieten. Soortgelijke eisen mogen mutatis mutandis worden gesteld aan leesvaardigheids- en schrijftoetsen. Docenten/leerkrachten en toetsers moeten zich bovendien bewust zijn van de gevolgen van sociale omstandigheden en tijdsdruk voor leerprocessen en interactie in de les en het effect daarvan op de competentie van een leerder en zijn of haar vermogen om in een bepaald geval adequaat op te treden.

Tabel 5. Externe gebruikscontext: beschrijvende categorieën

Domein

Plaatsen

Instellingen

Personen

Persoonlijk

Thuis: huis, kamers, tuin eigen van familie
van vrienden
van vreemden
Eigen ruimte in pension, hotel
Op het platteland, aan zee

De familie
Sociale netwerken

Ouders en grootouders, kinderen, broers en zusters, ooms en tantes, neven en nichten, schoonfamilie, echtgenoten, vertrouwelingen, vrienden en vriendinnen, kennissen

Publiek

Openbare ruimte: straat, plein, park
Openbaar vervoer
Winkel, (super)markt
Spreekkamer, ziekenhuis, kliniek
Stadion, sportveld, sporthal
Theater, bioscoop, uitgaansgelegenheid
Restaurant, café, hotel
Gebedshuis

Openbaar gezag
Politieke organen
De wet
Openbare gezondheidszorg
Dienstverlenende instellingen
Verenigingen
Politieke partijen
Kerkgenootschap-pen

Gewone mensen
Functionarissen
Winkelpersoneel
Politieagenten, soldaten, beveiligingspersoneel
Bestuurders, conducteurs
Passagiers
Spelers, fans, toeschouwers
Acteurs, publiek
Kelners, barkeepers
Receptionisten
Voorgangers, gelovigen

Professioneel

Kantoren
Fabrieken
Werkplaatsen
Havens, spoorwegen
Boerderijen
Luchthavens
Warenhuizen, winkels
Dienstverlenende bedrijven
Hotels
Ministeries, provinciehuizen, gemeentehuizen

Bedrijven
Multinationals
Genationaliseerde bedrijfstakken
Vakbonden

Werkgevers en -nemers
Managers
Collega's
Maten
Ondergeschikten
Cliënten
Klanten
Receptionisten, secretaressen
Schoonmakers

Educatief

Scholen: aula, lokalen, speelplein, sportvelden, gangen
Universiteiten
Hogescholen
Collegezalen
Werkgroepkamers
Studentenvereniging
Studentenhuizen
Laboratoria
Kantines

School
Universiteit
Hogeschool
Wetenschappelijke verenigingen
Beroepsorganisaties
Instellingen voor volwassenenedu-catie

Onderwijzers
Leraren
Conciërges
Onderwijsassistenten
Ouders
Klasgenoten
Hoogleraren, lectoren
(Mede)studenten
Bibliotheek- en laboratoriummedewerkers
Kantinemedewerkers, schoonmakers
Portiers, secretaressen


Dingen

Gebeurtenissen

Activiteiten

Teksten

Woninginrichting en meubilair
Kleding
Huishoudelijke apparaten
Speelgoed,gereedschap, persoonlijke verzorging
Kunstvoorwerpen, boeken
Wilde dieren, vee, huisdieren
Bomen, planten, gras, vijvers
Huishoudelijke artikelen
Handtassen
Vrijetijds-/sportuitrusting

Gezinsmomenten en familiebijeenkomsten
Ontmoetingen
Voorvallen en ongelukken
Natuurverschijnselen
Feesten, bezoekjes
Wandelen, fietsen
Autorijden
Vakanties, uitstapjes
Sportevenementen

Dagelijkse routines:
aan- en uitkleden,
koken, eten,
wassen
Doe-het-zelven, tuinieren
Lezen, radio en televisie
Gasten ontvangen
Liefhebberijen /hobby's
Sport en spel

Teletekst en ondertitels
Garantiebewijzen
Recepten
Instructies
Boeken, tijdschriften
Kranten
Ongevraagde post
Folders
Persoonlijke brieven
Uitgezonden en opgenomen gesproken woord

Geld, portemonnee, portefeuille
Formulieren
Goederen
Wapens
Rugzakken
Koffers, valiezen
Ballen
Programma's
Maaltijden, drankjes, snacks
Paspoorten, rijbewijzen, vergunningen

Voorvallen
Ongelukken, ziektenµ
Openbare bijeenkomstenµ
Juridische procedures en rechtszaken
Taakstraffen, boetes, arrestaties
Wedstrijden en toernooien
Optredens
Bruiloften, uitvaarten

Inkopen en ontvangen van openbare diensten
Gebruikmaken van medische diensten
Reizen over de weg, per trein, over het water of door de lucht
Ontspanningsactiviteiten in het openbaar
Godsdienstige bijeenkomsten

Openbare aankondigingen en mededelingen
Labels en verpakkingen
Folders, graffiti
Kaartjes, dienstregelingen
Mededelingen, reglementen
Programma's
Overeenkomsten
Menu's
Heilige teksten, preken, gezangen

Bedrijfsmachines
Industriële machines
Industrieel en handgereedschap

Vergaderingen
Vraaggesprekken
Recepties
Conferenties
Beurzen
Beraadslagingen
Seizoensuitverkoop
Bedrijfsongevallen
Conflicten tussen werkgevers en werknemers

Bedrijf besturen
Industrieel management
Productiewerk
Kantoorwerkzaamheden
Transport
Verkoopactiviteiten
Verkopen, marketing
Computer bedienen
Kantooronderhoud

Zakenbrief
Rapport
Memorandum
Veiligheids- en gezondheidsbepalingen
Handleidingen
Gedragsregels
Advertentie-materiaal
Labels en verpakkingen
Functieomschrijving
Wegwijzers
Visitekaartjes

Schrijfgerei
Schooluniformen
Spelmateriaal en sportkleding
Eten
Audiovisuele apparatuur
Borden en krijtjes
Computers
Koffertjes en schooltassen

Voor het eerst (terug) naar school
Einde van de les/dag
Excursies en uitwisselingen Ouderavonden
Sportdagen en -wedstrijden
Ordeproblemen

Weekopening
Lessen
Sport
Speelkwartier
Clubs en verenigingen
Colleges, schrijfopdrachten
Practica
Bibliotheekwerk
Cursussen en bijlessen
Huiswerk
Debatten en discussies

Authentieke teksten (als boven)
Studieboeken, readers
Naslagwerken
Bordtekst
Overheadprojector-tekst
Computerscherm-tekst
Videotekst
Oefenmateriaal
Dagbladartikelen
Samenvattingen
Woordenboeken

Gebruikers van het Referentiekader zouden kunnen overwegen en indien van toepassing vermelden:

- hoe de fysieke omstandigheden waaronder de leerder zal moeten communiceren van invloed zullen zijn op wat hij of zij moet doen;

- hoe het aantal en de aard van de gesprekspartners van invloed zullen zijn op wat de leerder moet doen;

- onder welke tijdsdruk de leerder zal moeten optreden.