Het Gemeenschappelijk Europees Referentiekader - online versie

4.4 Communicatieve taalactiviteiten en strategieën

Om communicatieve taken te kunnen uitvoeren moeten taalgebruikers zich bezighouden met communicatieve taalactiviteiten en communicatiestrategieën hanteren.

Veel communicatieve activiteiten, zoals gesprekken en briefwisselingen, zijn interactief, dat wil zeggen dat de deelnemers afwisselend optreden als voortbrengers en ontvangers, vaak in verscheidene beurten.

In andere gevallen, bijvoorbeeld wanneer spraak wordt opgenomen of uitgezonden, of wanneer geschreven teksten worden verspreid of uitgegeven, blijven de voortbrengers gescheiden van de ontvangers, die zij misschien niet eens kennen en die niet kunnen antwoorden. In zulke gevallen kan de communicatiegebeurtenis worden opgevat als het uitspreken, schrijven, beluisteren of lezen van een tekst.

Meestal brengt de taalgebruiker als spreker of schrijver zijn of haar eigen tekst voort om zijn of haar eigen betekenissen uit te drukken. Soms treedt hij of zij op als communicatiekanaal (vaak, maar niet noodzakelijkerwijs, in verschillende talen) tussen twee of meer personen die om een of andere reden niet rechtstreeks kunnen communiceren. Dit proces van bemiddeling kan interactief zijn of niet.

In veel, zo niet de meeste, situaties is sprake van een mengsel van activiteitsoorten. In een taalles op school kan een leerling bijvoorbeeld achtereenvolgens gevraagd worden te luisteren naar een uiteenzetting van de leraar, hardop of stil uit een studieboek te lezen, te communiceren met klasgenoten in groeps- of projectwerk, oefeningen te maken of een opstel te schrijven, en zelfs te bemiddelen, hetzij als educatieve activiteit of om een andere leerling te helpen.

Strategieën zijn een middel waarmee de taalgebruiker zijn of haar bronnen mobiliseert en op elkaar afstemt, en vaardigheden en procedures activeert om binnen de context te voldoen aan de communicatie-eisen en de taak in kwestie met succes te voltooien op de meest omvattende of meest efficiënte manier die mogelijk is, afhankelijk van zijn of haar exacte bedoeling. Communicatiestrategieën mogen daarom niet uitsluitend worden beschouwd in het kader van een handicapmodel (als manieren om een taalachterstand of communicatiestoornis te compenseren). Moedertaalsprekers gebruiken regelmatig allerlei soorten communicatiestrategieën (die hierna worden besproken) wanneer deze van toepassing zijn op de communicatie-eisen die aan hen gesteld worden.

Het gebruik van communicatiestrategieën kan worden beschouwd als de toepassing van de metacognitieve beginselen Plannen vooraf, Uitvoeren, Monitoren en Herstelactie op de verschillende soorten communicatieve activiteit: Receptie, Interactie, Productie en Bemiddeling. Het woord 'strategieën' wordt op verschillende manieren gebruikt. Wat hier wordt bedoeld is de keuze voor een bepaalde gedragslijn om de doeltreffendheid te optimaliseren. Vaardigheden die onvermijdelijk deel uitmaken van het proces waarin gesproken of geschreven taal wordt begrepen of uitgedrukt (bijvoorbeeld het in stukjes verdelen van een stroom geluid om deze te decoderen tot een reeks woorden die betekenis voorstellen) worden als vaardigheden op een lager niveau beschouwd in samenhang met het toepasselijke communicatieve proces (zie paragraaf 4.5).

Voortgang in taalleren blijkt het duidelijkst uit het vermogen van de leerder om deel te nemen aan waarneembare taalactiviteiten en om communicatiestrategieën te hanteren. Deze vormen daarom een goede basis voor het schalen van taalvaardigheid. In dit hoofdstuk worden schalen voorgesteld voor diverse aspecten van de besproken activiteiten en strategieën.