Het Gemeenschappelijk Europees Referentiekader - online versie

6.1.3 Meertalige competentie en multiculturele competentie

Het feit dat het Referentiekader zich niet beperkt tot het aanbieden van 'overzichtsschalen' van communicatieve vaardigheden maar algemene categorieën onderverdeelt in samenstellende delen en daarvoor schalen aanbiedt, is van bijzonder belang wanneer we ons richten op de ontwikkeling van meertalige en multiculturele competenties.

6.1.3.1 Ongelijkmatige en veranderlijke competentie

De meertalige en multiculturele competentie is over het algemeen op een of meer manieren onevenwichtig:

  • Leerders bereiken meestal een grotere vaardigheid in één taal dan in de andere talen.
  • Het competentieprofiel in één taal wijkt af van dat in andere talen (bijvoorbeeld uistekende spreekvaardigheid in twee talen, maar goede schrijfvaardigheid in slechts een van beide).
  • Het multiculturele profiel wijkt af van het meertalige profiel (bijvoorbeeld goede kennis van de cultuur van een gemeenschap maar weinig kennis van haar taal, of weinig kennis van een gemeenschap waarvan men de belangrijkste taal toch goed beheerst).

Dergelijke onevenwichtigheden zijn volkomen normaal. Als het concept van meertaligheid en multiculturalisme wordt uitgebreid tot de situatie van allen die in hun moedertaal en cultuur worden blootgesteld aan verschillende dialecten en aan de culturele diversiteit die inherent is aan elke complexe samenleving, is het duidelijk dat ook hier onevenwichtigheden (of desgewenst verschillende soorten evenwicht) eerder regel dan uitzondering zijn.

Deze onevenwichtigheid hangt ook samen met de veranderende aard van de meertalige en multiculturele competentie. Waar de traditionele visie op 'eentalige' communicatieve competentie in de moedertaal ervan uitgaat dat deze zich snel stabiliseert, levert een meertalige en multiculturele competentie een vluchtig profiel van veranderlijke samenstelling op. Afhankelijk van de loopbaan, familiegeschiedenis, reiservaringen, leesgewoonten en hobby's van het betrokken individu doen zich belangrijke veranderingen voor in zijn of haar linguïstische en culturele levensloop, die gevolgen hebben voor het 'meertalig evenwicht' en de ervaring van multiculturalisme complexer maken. Dit impliceert op generlei wijze instabiliteit, onzekerheid of gebrek aan evenwicht bij de persoon in kwestie maar draagt in de meeste gevallen juist bij aan een verhoogd bewustzijn van de eigen identiteit.

6.1.3.2 Gedifferentieerde competentie voor het overschakelen naar andere talen

Vanwege het gebrek aan evenwicht is een van de kenmerken van meertalige en multiculturele competentie dat - wanneer zij wordt toegepast - het betrokken individu op verschillende manieren gebruik maakt van algemene en talige vaardigheden en kennis (zie de (hoofdstukken 4 en 5). Zo kunnen bijvoorbeeld de gehanteerde strategieën voor taken die taalgebruik met zich meebrengen van taal tot taal verschillen. Savoir-être (existentiële competentie in het tonen van openheid, wellevendheid en goede wil, bijvoorbeeld door het gebruik van gebaren, mimiek en nabijheid) kan in het geval van een taal waarin het individu de linguïstische component slecht beheerst, dit tekort tijdens de interactie met een moedertaalspreker compenseren, terwijl hetzelfde individu in een taal die hij of zij beter kent, een meer afstandelijke of gereserveerde houding kan aannemen. Ook kan de taak worden geherdefinieerd, de talige boodschap anders worden vormgegeven of verspreid, afhankelijk van de beschikbare uitdrukkingsmiddelen of de perceptie daarvan bij het individu.

Een ander kenmerk van meertalige en multiculturele competentie is dat deze niet bestaat uit een eenvoudige som van eentalige competenties, maar verschillende soorten combinaties en afwisselingen toelaat. Het is mogelijk tijdens de boodschap van code te veranderen en terug te vallen op tweetalige vormen van spraak. Met andere woorden, één rijk repertoire van dit type maakt strategische keuzes mogelijk bij de uitvoering van taken, waarbij in voorkomende gevallen gebruik wordt gemaakt van verschillen tussen talen en verandering van taal.

6.1.3.3 Bewustzijnsontwikkeling en het proces van gebruiken en leren

Meertalige en multiculturele competentie bevordert ook de ontwikkeling van het taal- en communicatiebewustzijn, en zelfs van metacognitieve strategieën waarmee sociale wezens een groter bewustzijn en betere beheersing van hun eigen 'spontane' taakuitvoering realiseren, in het bijzonder de talige dimensie daarvan. Andere aspecten van deze ervaring van meertaligheid en multiculturalisme zijn:

  • zij benut bestaande sociolinguïstische en pragmatische competenties, die daardoor op hun beurt verder versterkt worden;
  • zij leidt tot een betere perceptie van wat algemeen en wat specifiek is in de linguïstische ordening van verschillende talen (een vorm van metatalig, intertalig of zo men wil 'hypertalig' bewustzijn);
  • zij nuanceert per definitie de kennis van het leren en het vermogen om te gaan met nieuwe mensen en nieuwe situaties.

Zij kan daardoor het latere leren op het gebied van taal en cultuur in zekere mate versnellen. Dit is zelfs het geval als de meertalige en multiculturele competentie 'ongelijkmatig' is en als de beheersing van een bepaalde taal 'partieel' blijft.

Daarbij komt dat de kennis van één vreemde taal en cultuur weliswaar niet altijd leidt tot ontstijging van het etnocentrische met betrekking tot de moedertaal en -cultuur en zelfs de tegenovergestelde uitwerking kan hebben (het is niet ongewoon dat door het leren van één taal en contacten met één vreemde cultuur stereotypen en vooropgezette ideeën niet verzwakt maar juist versterkt worden), maar dat de kennis van verschillende vreemde talen de kans op zo'n ontstijging vergroot, nog afgezien van de verrijking van het leervermogen.

In dit verband is de bevordering van respect voor linguïstische diversiteit en het leren van meer dan één vreemde taal op school erg belangrijk. Dit is bijvoorbeeld niet slechts een linguïstische beleidskeuze op een belangrijk punt in de geschiedenis van Europa, noch – hoe belangrijk dat ook is – een kwestie van verbeterde toekomstmogelijkheden voor jongeren die meer dan twee talen beheersen. Het is ook een kwestie van leerders helpen:

  • hun talige en culturele identiteit op te bouwen door daarin een gevarieerde ervaring van anders-zijn te integreren;
  • hun leervermogen te ontwikkelen via deze zelfde gevarieerde ervaring met verschillende talen en culturen.

6.1.3.4 Partiële competentie in combinatie met meertalige en multiculturele competentie

Vanuit dit gezichtspunt is ook het concept van partiële competentie in een bepaalde taal van belang: het betekent niet dat men uit overtuiging of pragmatisme tevreden is met de ontwikkeling van een beperkte of eenzijdige beheersing van een vreemde taal door een leerder, maar veeleer dat men deze op zeker moment onvolkomen vaardigheid beschouwt als onderdeel van een meertalige competentie die erdoor verrijkt wordt. Verder moet worden opgemerkt dat deze 'partiële' competentie, die onderdeel is van een meervoudige competentie, tegelijkertijd een functionele competentie is ten opzichte van een specifiek beperkt doeleinde.

De partiële competentie in een bepaalde taal kan betrekking hebben op receptieve taalactiviteiten (bijvoorbeeld met de nadruk op mondeling of schriftelijk begrip); zij kan ook een bepaald domein en specifieke taken betreffen (bijvoorbeeld wanneer een lokettist in het postkantoor inlichtingen verschaft over de meest voorkomende diensten aan buitenlandse klanten die een bepaalde taal spreken). Maar er kunnen ook algemene competenties in het spel zijn (bijvoorbeeld niet-talige kennis van de kenmerken van andere talen en culturen en hun gemeenschappen), zolang er maar een functionele rol is voor deze complementaire ontwikkeling van een of andere dimensie van de gespecificeerde competenties. Met andere woorden, in het hier voorgestelde referentiekader moet de notie van partiële competentie worden beschouwd in samenhang met de verschillende onderdelen van het model (zie hoofdstuk 3 ) en verschillen in doelstellingen.