Basproject

Basproject - uitgebreide toelichting

Om de taalontwikkeling van peuters en kleuters en het (voor)lezen te stimuleren, ontwikkelde de Werkgroep Onderwijsvoorrang Staphorst (NL) het Basproject: een reeks thematische prentenboeken voor kinderen van 1½ tot 6 jaar met handleiding, praatplaten en tips voor speelse taalactiviteiten.

School en omgeving
Aanleiding voor het project
Doelstellingen
Doelgroep
Opzet
Uitvoering
Middelen
Resultaten
Fanmail

School en omgeving

Staphorst is een landelijk gelegen gemeente in het oosten van het land. De oorspronkelijke bevolking hecht aan traditionele waarden en protestantse kerken zorgen voor sterke gemeenschapsbindingen. In het dagelijks taalverkeer overheerst de streektaal. Ook voor kinderen in Staphorst is een goede beheersing van het Nederlands een belangrijke factor voor schoolsucces en maatschappelijke kansen.

Kinderen die de eerste vier jaar alleen met een dialect opgroeien, beginnen hun schoolloopbaan met een achterstand in het Nederlands. Ze uiten zich meestal uitsluitend in de streektaal, hebben problemen met de standaardtaal en beschikken over een geringe woordenschat. Overheden, scholen en instellingen raken er steeds meer van overtuigd dat niet vroeg genoeg kan worden begonnen met het stimuleren van de taalontwikkeling. Dit vraagt doelgericht beleid voor kinderen in een achterstandssituatie. Sinds twee jaar ontvangen scholen en gemeenten geld van de rijksoverheid voor Gemeentelijke Onderwijs Achterstandenbeleid (GOA). Het bedrag hangt af van het opleidingsniveau van de ouders. Inmiddels hebben rijksoverheid, provincies en gemeenten vergaande afspraken gemaakt voor een sluitende aanpak van Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) voor 0 tot 6-jarigen. Afgelopen jaar kondigde de rijksoverheid een omvangrijke, structurele uitbreiding aan van de subsidieregeling.

Lang voordat deze beleidsontwikkelingen zich aandienden, namen in Staphorst leerkrachten en directie van vier basisscholen het initiatief om de knelpunten aan te pakken in de taalontwikkeling van hun leerlingen. Die zijn voor een belangrijk deel toe te schrijven aan het verschil tussen de thuistaal van veel kinderen (streektaal) en de schooltaal. De scholen wilden met name de taalontwikkeling van jonge kinderen stimuleren. Voorkomen is beter dan genezen, vond ook de gemeente, en in het kader van het toenmalige onderwijsvoorrangsbeleid - de voorloper van GOA - werd de Werkgroep Onderwijsvoorrang Staphorst opgericht, waarmee men bewust anticipeerde op het (toen nog) toekomstige lokaal onderwijsbeleid. In januari 1994 startte de werkgroep met de uitvoering van een ontwikkelingsplan.

Wat was de aanleiding voor het Basproject?

Veel gezinnen in Staphorst spreken thuis de streektaal. Het gevolg is dat een groot deel van de kleuters die met vier of vijf jaar op de basisschool komen, moeite heeft met de standaardtaal. Bij deze kinderen valt al snel op dat ze zich uitsluitend uiten in de streektaal en dat hun woordenschat beperkt is. Hierdoor kunnen ze instructies vaak niet (goed genoeg) begrijpen. Logopedisch onderzoek en resultaten van leerlingvolgsysteemtoetsen bevestigen deze ervaringen van leerkrachten.

De taalachterstand belemmert de voortgang van het onderwijs in de hele schoolloopbaan. Zo werkt de achterstand in woordenschatontwikkeling bij alle vakken door. Begrippen die in leermethoden als algemeen bekend worden verondersteld, moeten immers eerst worden toegelicht. Veel leerachterstanden in hogere groepen zijn te herleiden tot (taal)achterstanden die zijn ontstaan in de voor- en vroegschoolse periode van ontluikende geletterdheid.

Het wegwerken van die achterstanden kost veel tijd en energie. Als het al lukt. Bovendien beschikken scholen niet over de leermiddelen om deze specifieke vorm van taalachterstand vroegtijdig aan te pakken. De Werkgroep Onderwijsvoorrang Staphorst wilde dat heel concreet aanpakken met het Basproject. En gaf een redactieteam (bestaande uit een schoolbegeleider van het Begeleidingscentrum Gereformeerd Schoolonderwijs in Apeldoorn en teamleden van vier Staphorster basisscholen) de opdracht prentenboeken te ontwikkelen, met concrete adviezen voor ouders en opvoeders en bijpassende taalactiviteiten voor jonge kinderen.

Doelstellingen

Met het Basproject wil de werkgroep de Nederlandse woordenschat en taalvaardigheid van jonge kinderen stimuleren en het (voor)lezen thuis en op school bevorderen. Omdat het wenselijk is daar zo vroeg mogelijk mee te beginnen, is daarbij de ondersteuning van ouders van groot belang. Het eerste streven van de werkgroep is dan ook ouders en verzorgers te motiveren en enthousiasmeren.

De tweede doelstelling is het aanreiken van aantrekkelijke prentenboeken om op speelse wijze de uitbreiding van de woordenschat te stimuleren. De boeken sluiten aan bij de leefwereld en opeenvolgende ontwikkelingsfasen van jonge kinderen. De thema's lenen zich voor gevarieerde taalactiviteiten.

Doelgroepen

Het Basproject is bedoeld voor:

Kinderen van 1½ - 6 jaar.
Ouders en verzorgers.
Instellingen voor opvang en begeleiding van jonge kinderen.
Scholen voor basisonderwijs en leerkrachten.

Opzet

Bij de ontwikkeling van de Basprentenboeken is veel gebruik gemaakt van de inzichten van Marianne en Simon Verhallen ('Woorden leren, woorden onderwijzen', Hoevelaken 1994) en van onderzoek naar woordenschatonderwijs. Dit leverde voor het Basproject de volgende uitgangspunten op:

Goed woordenschatonderwijs begint met een verantwoorde selectie van woorden en leerdoelen.
Het is belangrijk deze woorden te onderwijzen in een realistische, betekenisvolle context, zodat er verbindingen ontstaan met de eigen ervaringen van kinderen.
Werken met prentenboeken heeft pas effect in combinatie met een gevarieerde talige interactie tussen volwassene en kind.
Het effect van interventies is het grootst op een zo vroeg mogelijke leeftijd;
De hoeveelheid instructietijd bepaalt het resultaat.
In het woordenschatonderricht zijn didactisch vier fasen te onderscheiden:
woorden voorbewerken of 'in de week leggen', semantiseren ofwel betekenis geven, consolideren of 'inoefenen' en controleren.
In een langetermijnbenadering dient een ingezette leerlijn op jongere leeftijd in de daarop volgende jaren voortgezet te worden.

De Basreeks
Genoemde uitgangspunten leidden voor hetBasproject tot een aantal beslissingen:

In de meeste prentenboeken speelt de fantasiewereld van het jonge kind een belangrijke rol.
In de Basreeks is gekozen voor een aantrekkelijke weergave van de dagelijkse belevingswereld van Bas, een gewoon jongetje.
De Basboeken zijn bedoeld voor opeenvolgende leeftijdsgroepen.
Het spelen met woorden en begrippen vergroot het effect. Suggesties daarvoor staan in een handleiding voor ouders, begeleiders en onderwijzend personeel.

Oudercontacten
De scholen en peuterspeelzalen organiseren ontmoetingsmomenten voor de ouders. Daar krijgen ze uitleg over de manier waarop taalontwikkeling bevorderd kan worden en eenvoudige handreikingen voor taalactiviteiten die zij thuis met hun kinderen kunnen doen.

Om ouders van jonge kinderen te interesseren voor het Basproject spelen in Staphorst ook kerkelijke en maatschappelijke instanties een bemiddelende rol. In ontmoetingen met ouders en verzorgers worden taalactiviteiten geoefend en komen de volgende onderwerpen aan de orde:

waarom taalontwikkeling bevorderen (relatie streektaal-standaardtaal);
het belang van voorlezen;
belangrijke aandachtspunten bij het voorlezen;
taalactiviteiten die ouders en verzorgers met kinderen kunnen doen;
nabespreken hoe die activiteiten verlopen;
bespreken van knelpunten in de taalontwikkeling van hun kinderen.

Uitvoering

De Basboeken
Het redactieteam ontwikkelde tussen 1994 en 1999 vier prentenboeken die professioneel zijn uitgegeven:

De slab van Bas (voor kinderen van ca. 1,5 jaar) tweede druk in voorbereiding
Ik ben Bas (voor kinderen van 2 à 3 jaar) achtste druk
Bas, ga je mee? (voor kinderen vanaf 4 jaar) zesde druk
Bas, waar ga je heen? (voor kinderen van 5 à 6 jaar) tweede druk

De thema's zijn gegroepeerd rond de vier jaargetijden. Bij de laatste drie titels verscheen tevens een handleiding met voorleesadviezen, vragen bij het verhaal, bijpassende liedjes, opzegversjes en taalspelletjes en verwijzingen naar andere prentenboeken bij dit thema.
Speciaal voor scholen en instellingen zijn de 'praatplaten' uit de boeken (die op aanwijzing van het redactieteam zijn getekend door Dagmar Stam) te bestellen op posterformaat.

Toepassing
De Basreeks wordt in en buiten Staphorst intensief gebruikt. In Staphorst is de reeks ingepast in het landelijk leesbevorderingsprogramma Boekenpret (http://www.lezen.nl) en daarmee verweven onder de naamBoekenbas.
De betrekkelijke eenvoud van de Basformule blijkt de kracht van het project te zijn. Wanneer een schoolteam tot de conclusie komt dat binnen de eigen schoolpopulatie de taalontwikkeling van jonge kinderen een impuls nodig heeft, en die mening wordt schoolbreed ondersteund, dan biedt Bas flexibele mogelijkheden. Het Basproject past in elk onderwijskansenplan en is, eventueel met begeleiding door een schoolbegeleider, tamelijk eenvoudig in te voeren.

Middelen

Materiaal
Het Basproject omvat een aantal prentenboeken en handleidingen onder redactie van de OVG-werkgroep en met illustraties van Dagmar Stam:

'Ik ben Bas', inclusief handleiding, (8^e), prijs ƒ24,50
'Bas ga je mee?', (6^e)^, prijs ƒ 24,50
'Handleiding Bas, ga je mee?', prijs ƒ 5,00
'Bas, waar ga je heen?' (2^e), prijs ƒ 24,50
'Handleiding Bas, waar ga je heen?', prijs ƒ 5,00
'De slab van Bas', prijs ƒ 14,95
'Kleuren met Bas', prijs ƒ 5,95 (worden geleverd per 5)
'Speel je mee met Bas?', prijs ƒ19,95
'Bas gaat digi-TAAL', prijs ca. ƒ 24,95
(scholenversie), prijs ca. ƒ 250,-
(verschijnt februari 2001)

Bestelwijze
Uitgeversgroep Jongbloed
Postbus 484 AL Heereveen
Tel. Verkoop 0513 - 63 79 00
Fax verkoop 0513 - 6336 67
Website: http://www.ikbenbas.nl

De posters (verschillende series) zijn alleen te bestellen bij de firma Agteres;
website: http://www.Agteres.nl

Bij gebruik in kindergroepen en op scholen dienen voor alle kinderen prentenboeken te worden aangeschaft. Voor gebruik thuis volstaat één exemplaar per gezin. De combinatie bevordert de wisselwerking tussen thuis en school. Voor de school komen daar nog de praatplaten op posterformaat bij.

Financiën
Bureau OVG in Zwolle (voor regionale ondersteuning van lokaal onderwijsbeleid), stond garant voor de eerste druk van de Basboeken. Met de herdrukken werd de investering terugverdiend. De posters van Dagmar Stam zijn door de uitgever commercieel op de markt gebracht. Bij aanschaf blijven, ook met beperkte middelen, de kosten te overzien. Als een schoolbegeleidingsdienst de invoering van het Basproject ondersteunt, komen er de kosten voor de schoolbegeleider bij.

Personeels- en tijdsinvestering
Invoering van het Basproject vraagt vooral enthousiasme van betrokken professionals en medewerking van de ouders. De voorbereiding en uitvoering van taalactiviteiten in een groep kost leerkrachten en groepsleiders niet meer tijd dan andere groepsactiviteiten. Vaak minder, omdat geschikte verwerkingsactiviteiten in de handleiding van het Basboek zijn uitgewerkt. Wel kan het Basproject de instructietijd voor taalontwikkeling verruimen, maar dat is meestal ook de bedoeling. Als er extra contacten met ouders worden gepland, vergen de voorbereiding en uitvoering daarvan uiteraard extra tijd. Ook van ouders overigens, die bovendien thuis doorgaans meer tijd gaan besteden aan de talige interactie met hun kind.

Resultaten

Binnen de schoolgemeenschappen van de vier Staphorster basisscholen is sinds de introductie van het Basproject een cultuurverschuiving waarneembaar. Het (voor)lezen van (prenten)boeken wordt meer en meer als leuk en gezellig ervaren. Leerkrachten zien een toenemende betrokkenheid bij talige werkvormen.
Bas werkt aanstekelijk. De kinderen, maar ook de ouders, zijn niet gauw op zijn belevenissen uitgekeken. Binnen opvoeding en onderwijs valt uitstekend met de Basboeken te werken. De ontmoetingen met ouders/verzorgers voorzien in een behoefte, zowel ouders als leerkrachten ervaren ze als zinvol en verhelderend.

Inmiddels heeft het Basproject ook landelijk en zelfs internationaal bekendheid gekregen. De Basboeken beleven de ene herdruk na de andere. In meerdere gemeenten heeft Bas een plaats verworven in het lokaal onderwijsbeleid en het aantal blijft groeien. Om de taalontwikkeling van jonge kinderen te bevorderen, schaften al zo'n tweeduizend scholen voor basisonderwijs een of meer series van de praatplaten aan. 'Ik ben Bas' werd ook door een Duitse uitgever op de markt gebracht onder naam 'Ich bin Max'.
De Werkgroep Onderwijsvoorrang Staphorst is nog steeds actief: Bas verschijnt straks ook digitaal.

En hoe zit het met de woordenschat en de taalontwikkeling van de nieuwkomertjes op de Staphorster basisscholen? Welnu, de resultaten van taaltoetsen geven een opgaande lijn te zien.

Fanmail

- Drs. H.A.M. Migchielsen (Projectleider Lokaal Jeugdbeleid, Vereniging Nederlandse Gemeenten):

"Dit project is meer dan de moeite waard. Niet alleen het initiatief komt van directie en leerkrachten zelf, maar ook de analyse, de visie- en planontwikkeling, de (regie van de) planuitvoering en de implementatie zijn het werk van directie en leerkrachten. De tekenares Dagmar Stam is eveneens door hen geregisseerd. De schoolbegeleidingsdienst, Bureau OVG en de uitgever boden slechts lichte ondersteuning.
Het Basproject vormt bovendien een ideale mix van een centrale aanpak (dergelijke programma's blijken uit onderzoek het meest effectief) en ondersteuning in de thuissituatie. Programma's als Piramide en Kaleidoscoop (door het ministerie aanbevolen in het kader van VVE-beleid, red.) richten zich op kinderen van 3 tot 5 jaar.
Het Basproject heeft ook een grotere reikwijdte en legt daarmee een betere basis voor een sluitende aanpak voor 0-6 jarigen zoals die momenteel wordt voorgestaan. Tenslotte is het Basproject veel minder intensief en vergt daardoor ook aanzienlijk minder inzet van scholen, instellingen en ouders. Daardoor is het potentiële bereik van het Basproject relatief groot."

© Nederlandse Taalunie, 2000-2008 alle rechten voorbehouden
Wegwijzer – Colofon – Contact – Vrijwaring – Opmerkingen en reacties

taalunieversum