Get the Flash Player to see this player.
De leerkrachten van het Kontichse Sint Ritacollege leren hun leerlingen vanaf het eerste jaar leren. Zij brengen hen leerstrategieën en studievaardigheden bij. Stap voor stap maken de leerlingen de overgang van zelfstandig werken over zelfstandig leren naar zelfverantwoordelijk leren. Binnen deze schoolbrede aanpak van 'leren leren' daagt vooral het vak Nederlands de leerlingen uit om hun zelfstandig-zelfsturend leervermogen te ontdekken en te ontplooien tot ze volledig leerbekwaam zijn. Daarmee worden ook de doelstellingen van het vak Nederlands fundamenteel verrijkt.
Bekijk een reportage over dit project. (Als je het filmpje niet kan bekijken, download dan eerst Realplayer.)
School en omgeving
Aanleiding voor het project
Doelstellingen
Doelgroep
Opzet
Uitvoering
Middelen
Planning
Resultaten
Fanmail
Tip
Contactpersoon
Nog meer informatie op de website van het Sint-Ritacollege, onder meer een expliciete beschrijving van de leerlijnen. Klik daarvoor in het hoofdmenu 'Leerkrachtige Omgeving'.
School en omgeving
Het Sint-Ritacollege in Kontich (bij Antwerpen) is een school voor algemeen secundair onderwijs dat voorbereidt op het hoger onderwijs. De school telt 1237 leerlingen en is de afgelopen jaren sterk gegroeid (15 jaar geleden waren er 282 leerlingen!). Ongeveer een kwart van de leerlingen is afkomstig uit Kontich en voor de rest uit omliggende gemeenten. De leerlingen komen vrijwel allemaal uit Vlaamse gezinnen en de school telt nauwelijks allochtone leerlingen. De populariteit van het college neemt steeds toe. Daarom werden de voorbije jaren uitbreidingen gerealiseerd in nieuwbouw, naast de oorspronkelijke locatie (een complex bestaande uit een school en Augustijner klooster). Op een deel van het sportveld komt binnenkort nog een nieuwe vleugel, maar voorlopig zijn enkele klassen gehuisvest in 'portacabins'.
Kontich telt ongeveer 22 000 inwoners en kent veel lokale bedrijvigheid en lichte industrie. Vroeger was het een plattelandsgemeente, maar door de uitbreiding van Antwerpen is het steeds dichter bij de stad komen liggen.
Aanleiding
Het project 'Leren leren' heeft veel weg van het in het Nederlandse voortgezet onderwijs toegepaste 'studiehuis', maar op het Sint Ritacollege wordt de leerling er geleidelijker en met meer begeleiding vertrouwd mee gemaakt. Het Sint Ritacollege had praktische en didactische redenen om het project in te voeren en het specifiek te koppelen aan het vak Nederlands. Zo biedt het vak als moedertaal qua inhoud en vaardigheden de meeste en beste mogelijkheden om de leerbekwaamheid van de leerlingen te oefenen en te verhogen. Het vak Nederlands vervult daarom een centrale rol in het traject leren leren en in de evolutie naar zelfstandig leren.
Doelstelling
Het 'eindproduct' van het project leren leren is een leerling die volledig leerbekwaam is. Daarmee bedoelt men een leerling die optimaal is voorbereid op het leven na de secundaire school: het hoger onderwijs, het traject van levenslang leren. Leerbekwaam betekent niet alleen dat leerlingen zelfstandig kunnen leren (kennis en vaardigheden verwerven en verwerken), maar ook dat ze zelfstandig leeractiviteiten kunnen organiseren en sturen. Reflecteren over eigen leren en denken speelt daarin een belangrijke rol.
Doelgroep
In de zes jaar van het secundair onderwijs op het Sint Ritacollege worden àlle leerlingen getraind op leerstrategieën. Stelselmatig leren en oefenen zij alle noodzakelijke vaardigheden, niet alleen binnen het vak Nederlands, maar heel bewust ook binnen alle andere vakken.
Opzet
'Leren leren' is volledig geïntegreerd binnen het gewone onderwijs in de school. Dit betekent dat leerlingen worden uitgedaagd om hun leerhouding en leergewoonten in vraag te stellen en indien nodig te veranderen. 'Leren leren' is dan niet alleen een ander soort onderwijs voor leerkrachten, maar ook voor leerlingen. Leerlingen worden niet alleen intellectueel maar ook emotioneel aangesproken.
In alle vakken worden de leerlingen in toenemende mate gestimuleerd en aangesproken op hun vermogen om zelfstandig te leren en te werken. Het vak Nederlands vormt de kern van het systeem. Via de vier vaardigheden en de leerinhouden, waaronder de studie van literatuur, spreekt het de leerlingen aan op een breed scala van leerelementen.
'Leren leren' betekent ook dat de leerkrachten geleidelijk steeds verder van rol veranderen. Zij evolueren van vakleerkracht naar begeleider.
Uitvoering
Leren leren gebeurt via verschillende stappen in het gewone leerproces, volgens een leerlijn.
Leren leren
In elk leerjaar besteden de leerkrachten aandacht
aan: studiewerk organiseren, plannen, tijdschema's maken, het
leerproces voorbereiden en controleren. Via groepsgesprekken,
tweegesprekken en individuele gesprekken worden de leerlingen
gezamenlijk en individueel uitgedaagd en gestimuleerd om na te
denken over hun eigen manier van denken en leren. Wanneer de
leerkracht zijn leerlingen evalueert, wijst hij ook op de
leerstrategie die zij hadden kunnen aanwenden. Op die manier geven
zij de leerstrategieën samen met de leerstof aan hun
leerlingen mee.
Hoewel zoveel mogelijk leerkrachten in dit proces worden ingeschakeld, neemt de leerkracht Nederlands een centrale plaats in. Gesprekken voeren, leesprocessen begeleiden, studieschema's maken… dit alles sluit naadloos aan bij het vak Nederlands.
Begeleid zelfstandig leren
Op het einde van de tweede graad (d.w.z. het 3de en
4de jaar) sluiten de leerkrachten het aanbrengen van
leerstrategieën af. De leerlingen weten nu in grote lijnen hoe
zij leerstof moeten verwerven. In het vijfde jaar vindt daarom
geleidelijk de overgang plaats van zelfstandig werken naar
zelfstandig leren.
Bij zelfstandig werken bepaalt de leerkracht het leerproces: hij omschrijft de taak en bepaalt hoe die moet worden uitgevoerd. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering moet nu langzaam maar zeker bij de leerlingen gelegd worden. Deze overgang wordt gerealiseerd binnen het vak Nederlands, in vier opeenvolgende stappen.
- Oriënteren en analyseren. De leerlingen gaan zelf op zoek naar de beste manier om leerstof te verwerken en verwerven. Zij overlopen het leerproces bewust en kiezen uiteindelijk de meest adequate leerstrategie. Dit noemt men toetsoriëntatie. Vervolgens bekijken de leerlingen een herhalingstoets vanuit de strategieën die ze hadden moeten aanwenden bij het leerproces. Dit heet toetsanalyse.
- Reguleren. De volgende stap is een oefening in regulatiestrategieën. De leerlingen krijgen zes lestijden ter beschikking om zeven oefeningen in de verschillende vaardigheden uit te voeren. Hun eerste probleem is: welke taak laten zij vallen? Ten tweede moeten zij bepalen aan welke taak zij tijdens het lesuur zullen werken en met wie. Aan het eind van de rit kunnen zij formuleren hoe ze te werk zijn gegaan en waarom ze voor die weg kozen. Zij kunnen voorspellen of ze de opgave wel of niet correct hebben opgelost. Ten slotte kunnen ze verwoorden wat ze geleerd hebben en hoe ze hun leerstrategie eventueel kunnen bijsturen.
- Zelfstandig werken. In het tweede semester van het vijfde jaar krijgen de leerlingen activiteiten aangeboden waarmee zij één lesuur per week zelfstandig aan de slag gaan. Ook thuiswerk is hierbij nodig. Het pakket bevat twee lectuurtaken, die uitmonden in een geschreven leesdossier, een gedocumenteerd opstelen in het leiden van een discussie. Hiervan moeten de leerlingen notulen en een verslag maken. Zij moeten dit zelfstandig uitvoeren, waarbij zij regelmatig hun eigen richting moeten kiezen.
- Reflecteren en evalueren. In de vierde fase realiseren de leerlingen zelfstandig een duidelijke doelstelling: de school verlaten als literair competente lezers. Vanaf het tweede semester van het vijfde jaar werken zij aan een leesdossier. Daarbij moeten ze zelf hun weg zoeken door de verschillende vormen van literatuur, van creatief tot mediabewust, van structureel-analytisch tot affectief. Leerlingen reflecteren heel bewust over hun keuzes: wat past bij hen, wat past bij het boek. Bovendien evalueren zij hun leerproces in tweegesprekken.
- Studierichting Latijn-Moderne Talen: een vergelijkend literatuurproject voor de vakken Nederlands, Frans, Engels en Duits;
- Studierichting Wetenschappen: informatie verzamelen over een wetenschappelijk onderwerp en daarover een verhandeling schrijven;
- Studierichting Economie-Moderne Talen: een verhandeling schrijven en een mondelinge presentatie geven over een historisch onderwerp.
Door deze vakoverschrijdende en combinerende werking kunnen leerlingen de strategieën die ze hebben geleerd, aanwenden voor veel grotere gehelen. Bovendien bevordert deze aanpak de spontane overdracht van kennis.
Zelfverantwoordelijk leren
In het zesde jaar moeten de leerlingen zelfsturend
worden en zelfstandig hun leeractiviteiten bepalen. Bij deze
eindfase worden alle vakken betrokken die de leerling volgt.
Vooraf zetten de leerlingen de sterke en zwakke punten van hun eigen leerstijl op een rijtje. De leerlingen krijgen een totaaloverzicht van alle opdrachten die zij moeten uitvoeren, er worden inleverdata vastgelegd en de leerlingen bepalen volledig zelf wanneer zij welke taken afgeven. In een tweede fase worden de leerlingen volledig verantwoordelijk gesteld. Hiertoe worden alle testen en alle inleverdata voor taken verbonden aan drie toetsenweken. De leerling bepaalt zelf hoeveel controletoetsen en taken hij wil afleggen. Er zijn wel enkele spelregels. Zo moeten de leerlingen voor elk vak een toets afleggen, voor de richtingbepalende vakken twee toetsen en voor een vak met een onvoldoende zelfs drie. Zij worden dus gedwongen om hun studiewerk en studieritme volledig zelf in handen te nemen. De toetsenweek blijft een gewone lesweek en de lessen gaan gewoon door. Leerlingen die een toets moeten afleggen, melden zich in het juiste lokaal, de andere leerlingen blijven in een studie- en werkruimte. Na elke toetsenweek krijgen de leerlingen hun resultaten en worden de toetsen geëvalueerd. De leerlingen die niet deelnamen krijgen de vragen.
Door de leerling volledig en consequent verantwoordelijk te stellen, ontstaat een leerproces rond verantwoordelijkheid, zelfstandigheid en zelfredzaamheid. Dit leerproces wil:- zelfsturing bevorderen: leerlingen bepalen zelf wat zij studeren en wanneer. Zij ervaren wat het betekent als ze studiewerk zonder plan aanpakken of uitstellen;
- diepteverwerking bevorderen: leerlingen moeten zelf hun leerstof structureren, op zoek gaan naar verbanden in de leerstof (relateren) en leren kennis kritisch verwerken;
- focussen op leermotivatie en een ambivalente leerhouding wegwerken.
Middelen
Materiaal
Lesbundels en kalender voor 'leren leren',
richtlijnen voor zelfstandig werken en leren, leerstijlentests.
Tijd
'Leren leren' is een ingrijpend veranderingsproces,
zowel voor de leerlingen als voor de docenten. Gezien de ervaringen
in het Sint Ritacollege moet het systeem heel geleidelijk worden
ingevoerd. Het is geen overbodige luxe er meerdere jaren voor uit
te trekken. Dat betekent ook dat tijdens het invoeren van 'Leren
leren' op school met twee methoden wordt gewerkt: de jongere
leerlingen in de lagere klassen werken al volgens het nieuwe
systeem, terwijl de leerlingen in de hogere klassen nog onderwijs
krijgen op de traditionele manier.
Menskracht
'Leren leren' invoeren vereist geen extra personeel.
Het aantal leerkrachten ten opzichte van het aantal leerlingen
blijft ongewijzigd. 'Leren leren' is echter een heel andere manier
van onderwijs dan de traditionele vorm, waarbij de docent een
specifiek vak onderwijst. 'Leren leren' heeft tot gevolg dat de
didactiek van het vak ingrijpend verandert, evenals de rol die de
leerkracht vervult binnen het onderwijssysteem. De traditionele
leerkracht verdwijnt en maakt plaats voor de begeleider, die de
leerlingen bijstaat op hun weg naar zelfverantwoordelijkheid in het
leerproces.
Financiën
Het Sint Ritacollege wijkt qua financiering niet af
van andere scholen. Er zijn geen extra kosten.
Planning
De eerste fase van het leertraject werd in 1994 uitgevoerd. In het eerste jaar secundair onderwijs werd gestart met een lessenbundel rond 'leren leren'. Het flexibel taken- en toetsenbeleid werd voor de eerste maal experimenteel opgestart in 1996. Sedert drie jaren is het leertraject over de zes jaren volledig, maar zeker niet voltooid. De jongste twee jaren werd het vak Nederlands op dit schoolbreed leertraject geënt.
De lesbundels worden elk schooljaar opnieuw in eigen beheer aangemaakt, zodat de verschillende stappen soepel aangepast en op maat gemaakt kunnen worden. Het belang van geleidelijkheid kan niet genoeg worden onderstreept: elk jaar wordt de leerlijn geëvalueerd en vaak ingrijpend bijgestuurd. Ook voor het schoolteam is dit een permanent leerproces.
VoorwaardenElke school kan een dergelijk leertraject en de krachtige leeromgeving voor het vak Nederlands ontwerpen. Wil de school dat echter met succes doen, dan moet aan drie belangrijke voorwaarden worden voldaan:
- Een sterke structuur: het leertraject valt onder de verantwoordelijkheid van de pedagogisch directeur. Drie graadcoördinatoren staan mee in voor de toepassing in de verschillende leerjaren. Organisatorisch vergt dit project vooral inzet van alle betrokkenen. Leerkrachten moeten vrijgeroosterd worden en de kalender voor de stappenplannen moet worden bewaakt. Voor het flexibel taken- en toetsenbeleid van het zesde jaar werd een computerprogramma ontwikkeld dat de inschrijvingen en de vrijheidsgraden van leerlingen bijhoudt.
- Overleg en participatie: De realisatie van dit project steunt sterk op systematisch en regelmatig overleg tussen leerkrachten binnen een vak én over de vakken heen. Even noodzakelijk zijn de inbreng van zoveel mogelijk leerkrachten en een engagement op alle niveaus. Sommige leerkrachten moeten overigens voortdurend worden gemotiveerd. Ook de concrete toepassing van het project is een permanent aandachtspunt.
- Leerlinggericht denken: Naast een engagement vanuit de schoolleiding en de leerkrachten vormen de schoolcultuur en onderwijsvisie een derde noodzakelijke voorwaarde. Het Sint-Ritacollege kiest voor een leerlinggerichte aanpak waarbij elke leerling recht heeft op begeleiding. Begeleiding betekent hier niet bij het handje nemen, maar opvoeden tot zelfstandigheid en verantwoordelijkheid. Dit verklaart waarom de studievaardigheden van de leerlingen één van de belangrijkste doelen is.
Resultaten
Om voor dit project rond zelfstandig-zelfsturend leren vaste grond onder de voet te krijgen werden de resultaten van leerstijlenquêtes, de studieresultaten van het vak Nederlands en de totaalresultaten van de leerlingen voorgelegd aan de onderzoeksgroep van professor Peter Van Petegem (Universiteit Antwerpen). Die stelt vast dat zelfsturing en diepteverwerking duidelijk toenemen, twee kwaliteiten die van groot belang zijn om te slagen in het hoger onderwijs. Bovendien genieten alle leerlingen van de positieve veranderingen in hun leerstijl.
De didactiek rond zelfstandigheid die werd ontwikkeld binnen het vak Nederlands stimuleert ook het onderwijs van andere vakken. Zo sluiten de vreemde talen zich langzaam maar zeker aan bij het didactisch proces rond de overgang van zelfstandig werken naar zelfstandig leren.
Ten slotte vormt deze leerlijn tevens de basis voor remediëring. Leerlingen met leermoeilijkheden krijgen een traject met concrete handgrepen aangereikt om hun problemen te lossen.
Fanmail
- Prof. Peter van Petegem, Universiteit Antwerpen:"Het project is om verschillende redenen bijzonder waardevol en kan inspirerend en richtinggevend werken voor soortgelijke innovaties. […] Het project anticipeert op de op nieuwe vakoverschrijdende eindtermen (..) in de hogere jaren van het secundaire onderwijs en getuigt daardoor van een pro-actieve beleidsvoering. […] De onderzoekresultaten geven een empirische bevestiging van de realisatie van de projectdoelen, wat voor de school een extra motivatie betekent om de ingeslagen weg verder te bewandelen."- Conclusies van onafhankelijk extern onderzoek, dat de resultaten van leerlingen van het Sint Ritacollege vergeleek met leerlingen van een andere secundaire school:
"We onderzochten de veranderingen die optreden in het leerstijlprofiel voor en na het opzet. De resultaten zijn bemoedigend voor het voortzetten van dit [project]. Er is een significante stijging van de 'zelfsturing', alsook van de 'dieptewerking' als verwerkingsstrategie. [Alle] leerlingen genieten van de veranderingen[…]. Het zijn niet alleen de hoge scoorders die nog hoger scoren, ook de zwakke scoorders halen profijt uit het opzet."
Tip
'Bezint eer ge begint' lijkt het beste advies voor wie het goede voorbeeld van 'Leren leren' wil volgen. Het is namelijk een ingrijpende verandering, zowel voor de leerlingen, maar misschien nog wel meer voor de leerkrachten. De school die eraan begint, moet rekenen op een oriëntatietijd en een grondige voorbereiding, gevolgd door een invoerings- en overgangstijd die eigenlijk net zo lang duurt als het aantal schooljaren. Wie dat er niet voor over heeft, moet er niet aan beginnen. Zo'n complexe verandering versneld willen invoeren is om problemen vragen. Het Nederlands studiehuis illustreert dit nog het best.
Contactpersoon
Luc VercammenSint-Ritacollege
Pierstraat 1
B-2550 Kontich
België
Telefoon: (0032)(0)3 457.12.51
e-mail: luc.vercammen@ritacollege.be
Wegwijzer – Colofon – Contact – Vrijwaring – Opmerkingen en reacties
