Shirley Sitaldin
Sinds 2005 is de Republiek Suriname als geassocieerd lid actief in de Nederlandse Taalunie. Ter ere van de toetreding tot de Taalunie is in januari 2005 een congres gehouden in Paramaribo over Onderwijs in en van het Nederlands in Suriname. Tijdens dit tweedaagse congres heeft een grote groep mensen waaronder leraren en onderwijsdeskundigen, gesproken over het taalonderwijs in Suriname. De behoeftes en ideeën die voortgekomen zijn uit de discussies zijn vervat in een onderwijsplan, dat tot uitvoer zal worden gebracht door Surinaamse deskundigen in samenwerking met andere organisaties die met taal, literatuur en onderwijs bezig zijn en met deskundigen uit Nederland en Vlaanderen.
Tussen de vele talen in Suriname speelt de Nederlandse taal een belangrijke rol. Voor veel Surinamers is het Nederlands de moedertaal of de tweede taal en het is de officiële taal in het onderwijs en bij de overheid. Het Nederlands vervult daarbij, naast het Sranan, ook de rol van lingua franca, de taal die sprekers van verschillende moedertalen gebruiken om met elkaar te communiceren. De Nederlandse Taalunie houdt zich bezig met het Nederlands zoals dat in Suriname, Vlaanderen en Nederland wordt gebruikt. Daarbij richt de Taalunie zich op de taal zelf, op literatuur en lezen en op het Nederlands als vak en taal van instructie in het onderwijs.
Woordenlijst Nederlandse Taal
Eén van de onderdelen gericht op de taal betreft de spelling. In het Taalunieverdrag is vastgelegd dat de Taalunie de spelling van het Nederlands bepaalt. Hiertoe brengt ze de zogenoemde Woordenlijst Nederlandse Taal uit. De meeste mensen kennen de Woordenlijst ook wel als het Groene Boekje. In oktober 2005 is de nieuwste editie verschenen. Het Spellingbesluit van 1994 bepaalt dat er om de tien jaar een nieuwe Woordenlijst Nederlandse Taal verschijnt. Een van de belangrijkste redenen voor dit besluit is de dynamiek van de taal. Er komen continu nieuwe woorden bij, terwijl andere woorden verouderen en in onbruik raken.
De Woordenlijst Nederlandse Taal moet bruikbaar zijn in alle landen waar het Nederlands de moedertaal of de officiële taal is. Dat is één van de redenen dat in de nieuwe editie van de Woordenlijst Nederlandse Taal een eerste stap is gezet met de uitbreiding van woorden die specifiek zijn voor het Nederlands in Suriname.
Twee werkgroepen voor de spelling
De nieuwe editie van de Woordenlijst bevat ongeveer 500 Surinaams-Nederlandse woorden. Zoals gezegd, dit is een begin. In de toekomst zullen nog meer woorden die specifiek zijn voor het Nederlands in Suriname, worden opgenomen in de Woordenlijst.
Overigens is spelling slechts een klein onderdeel van de taal. Er zal ook gewerkt worden aan een volledige beschrijving van de Surinaamse variëteit van het Nederlands. Onderzoek moet leiden tot een uitputtende beschrijving van het Surinaams-Nederlands.
Voor beide taken is een Werkgroep opgericht die is samengesteld uit Surinaamse deskundigen. Voor een volgende editie van de Woordenlijst, maar ook voor woordenboeken en andere naslagwerken, zal van haar werk gebruikt worden gemaakt.
Daarnaast is er ook een Werkgroep samengesteld die zich bezighoudt met de implementatie van de spelling. Met de ondertekening van de associatieovereenkomst heeft Suriname de plicht op zich genomen om de spelling in te voeren zoals die wordt bepaald door de Taalunie. De officiële spelling is verplicht voor overheid en onderwijs.
De overheid van elk Taalunieland bepaalt voor zichzelf wanneer de actualisering van de officiële spelling wordt ingevoerd. Voor Nederland en Vlaanderen betekent deze actualisering van de spelling van 1995 een beperkt aantal veranderingen die officieel ingaan per 1 augustus 2006. Voor Suriname geldt dat er een inhaalslag gemaakt moet worden, omdat de spelling van 1995 nog niet officieel is ingevoerd.
De Werkgroep werkt op dit moment aan de voorbereiding van de implementatie van de officiële spelling in Suriname. Zij werkt hiervoor een stappenplan uit. Door middel van scholing, folders, voorlichting en training zal getracht worden de spellingregels duidelijk te maken aan de taalgebruiker.
Spelling: afspraken over geschreven taal
Spelling berust op afspraken die we volgen als we gesproken taal vastleggen op papier of met de tekstverwerker. Die afspraken zijn bedoeld om het schrijven en lezen zo efficiënt mogelijk te maken door woorden op dezelfde manier te schrijven. In de loop van de voorbije eeuwen zijn daar regels voor geformuleerd.
Ook op het Surinaams-Nederlands worden deze regels toegepast. In het Surinaams-Nederlands komen er echter ook woorden voor die hun oorsprong hebben in de andere in Suriname gesproken talen, zoals het Sranan, het Sarnami en het Surinaams Javaans. Ook kent het Surinaams- Nederlands invloeden van o.a. het Engels en Portugees. Voor het Sranan, het Surinaams Javaans en het Sarnami is de spelling in 1986 per resolutie aangenomen. Dat wil zeggen dat iedere taalgebruiker de spelling zoals aangenomen in 1986 voor die talen zou moeten gebruiken. De spelling van deze woorden die zijn opgenomen in het Surinaams-Nederlands wordt voor een groot deel bepaald door de spelling van 1986. Er zijn ook woorden uit deze talen die inmiddels volledig zijn ingeburgerd in de Nederlandse taal. Die zijn wat de spelling betreft vernederlandst. Dat betekent dat zij de spellingstructuur van het Nederlands overnemen.
Voor de uitbreiding van de lijst Surinaams-Nederlandse woorden zal ook gekeken worden naar woorden uit het Sranan. Bijvoorbeeld de woorden met een /oe/klank en met een /j/ klank: antruwa of antroewa; tayer of tajer. Volgens de resolutie van 1986 worden deze woorden als volgt gespeld: antruwa en tayer. De gebruiksfrequentie en de wijze waarop deze woorden door de taalgebruiker worden gespeld, zullen bepalen of dergelijke woorden in de toekomst volgens de Nederlandse spelling zullen worden geschreven of niet. Vooralsnog was het onduidelijk of de klanken/u/ en /j/ met -oe- of -u- respectievelijk met -j- of -y- moesten worden geschreven. Het ging om woorden als basja/ basya, kokolampoe/ kokolampu, paloeloe/ palulu, fajalobi/ fayalobi, baboen/babun, enzovoort. Na overleg met Surinaamse deskundigen is besloten om deze woorden nog niet op te nemen in de editie 2005. De Werkgroep zal voor de komende editie van 2015 met een brede groep mensen nagaan welke woorden in die editie opgenomen moeten worden en volgens welke spellingregel dat zal gebeuren.
Kwaliteit en zorgvuldigheid
De meeste taalgebruikers volgen de officiële spelling, ook al zijn ze daartoe niet verplicht en al worden overtredingen niet bestraft. Ze doen dat omdat spelfouten de aandacht van de lezer afleiden en omdat een correcte spelling in onze maatschappij (scholen, instituten en organisaties en overheid) door velen gezien wordt als een teken van zorgvuldigheid en kwaliteit. Taalgebruikers hebben er baat bij dat in alle teksten in het Nederlands dezelfde spelling wordt gevolgd.
Toch is spellen, zelfs met een stel duidelijke regels, niet eenvoudig. Bij spelling wordt een klanksysteem omgezet in een schriftsysteem. Die twee zijn zo verschillend van aard dat het onmogelijk is om deze omzetting zonder inconsistenties tot stand te brengen. Dat probleem doet zich met name voor bij uitheemse woorden. Hun schrijfwijze roept het oorspronkelijke klanksysteem op en dat leidt vaak tot resultaten waar taalgebruikers moeite mee hebben. Bijvoorbeeld ik delete, ik deletete, ik heb gedeleteted; hij downloadt, hij downloadde, heeft gedownload; hij upgradet, hij upgradede, hij heeft geüpgraded. Voor dit soort van uitheemse woorden is de spelling in het Nederlands vastgelegd.
Surinaams-Nederlands woorden in de Woordenlijst
De opname van de 500 woorden moest noodgedwongen snel gaan. De Vlaams-Nederlandse Werkgroep Spelling was al ruim 9 jaar bezig met de voorbereiding van de nieuwe Woordenlijst toen Suriname lid werd van de Taalunie. Omdat de Taalunie Suriname ook wilde betrekken bij de totstandkoming van de nieuwe Woordenlijst, is er een eerste aanzet gegeven tot opname van Surinaams-Nederlandse woorden.
De bronnen die hierbij gebruikt zijn: drie recente jaargangen van de Ware Tijd, internetteksten, bronnenmateriaal van Surinaamse deskundigen, bestaande woordenboeken zoals dat van Van Donselaar en de Van Dalewoordenboeken.
Bij de selectie van de woorden werden de volgende uitgangspunten gehanteerd:
- De woorden moesten tot uiteenlopende domeinen behoren.
- Er moesten verschillende typen woorden op voorkomen; werkwoorden (o.a. hosselen, pinaren, tjappen), bijvoeglijke naamwoorden (o.a. uitlandig), afkortingen (dc 'districtscommissaris', vp 'vicepresident'), leenwoorden (o.a. garimpeiro, contest, mofokoranti).
- De woorden moesten een bepaald spellingsprobleem illustreren: bacovenwinkel, krabbenmentaliteit (tussen -n-), kwikwi, monkimonki, twatwa (reduplicatie), vosschool en vos-school (aaneenschrijven of koppelteken bij letterwoord respectievelijk initiaalwoord), kwatta-aap (klinkerbotsing), ATM-kaart, Binnenlandse Oorlog, Decembermoorden, Junglecommando, Onafhankelijkheidsdag (hoofdlettergebruik), AOV'er (hoofdlettergebruik, apostrof bij afleiding).
- De woorden moesten een zekere frequentie hebben. Veel woorden zijn gegoogeld.
De aldus tot stand gekomen voorlopige lijsten zijn aan verschillende deskundigen en Surinaamse waarnemers voor advies en commentaar voorgelegd. Daarna is de definitieve selectie gemaakt. We zijn ons ervan bewust dat deze lijst vooralsnog niet naar ieders tevredenheid is. Toch is de Taalunie tevreden dat hiermee een eerste aanzet is gegeven. Deskundigen uit Suriname hebben in ieder geval hard hun best gedaan en hebben in een kort tijdsbestek alles in het werk gesteld om een verantwoorde lijst samen te stellen. Deze mensen verdienen onze waardering!
©
Nederlandse Taalunie, 2000-2008 alle rechten voorbehouden
Wegwijzer – Colofon – Contact – Vrijwaring – Opmerkingen en reacties
Wegwijzer – Colofon – Contact – Vrijwaring – Opmerkingen en reacties
