Ruim 80 teksten zijn er dit seizoen ingezonden voor de Taalunie Toneelschrijfprijs, in een brede waaier van stijlen en genres, onderwerpen en thema's. Na een uitschieter in 2004, toen er meer dan 100 teksten zijn ingestuurd, ligt het aantal inzendingen hiermee dit jaar weer rond het gemiddelde. Het is goed om te constateren dat er zich onder de inzenders naast een flink aantal gekende namen ook schrijvers bevinden die nog niet eerder hebben meegedongen. Wat opvalt, is dat er in vergelijking met eerdere jaren betrekkelijk weinig teksten voor jeugdtheater zijn ingestuurd. Na uitgebreide afweging hebben we een viertal toneelteksten geselecteerd, welke naar onze mening in aanmerking komen voor een bekroning met de Taalunie Toneelschrijfprijs 2005. Alvorens de laureaat bekend te maken, willen we deze vier genomineerde teksten graag - in willekeurige volgorde - noemen.
Met het absurd-komische drama Painicilline bewijst schrijver en theatermaker Ko van den Bosch opnieuw over een geheel eigen signatuur te beschikken. Drie voor de Nobelprijs genomineerde wetenschappers wachten in een ruimte nerveus op het verlossende bericht wie van hen gelauwerd gaat worden. Wat tamelijk overzichtelijk begint, ontaardt spoedig in een duizelingwekkende, verbale én fysieke anarchie. Vrij snel wordt duidelijk dat deze mannen niet meer onder de levenden zijn en zich in een soort voorgeborchte bevinden, waar ze tot in de eeuwigheid tot elkaar veroordeeld zijn en gedoemd zijn te wachten op het verlossende bericht, op de ultieme erkenning die nooit komt. De structuur van Painicilline, geschreven voor Alex d'Electrique, doet denken aan een punksong, met veel 'lawaai' en helse ritmes. De scène vangt keer op keer opnieuw aan, maar wordt steeds incoherenter en chaotischer, steeds kortademiger en opgefokter. Deze chaos weerspiegelt op beklemmende, maar ook vaak humorvolle wijze de wanhoop die zich meester heeft gemaakt van de wetenschappers. Ze doen verwoede pogingen om greep te krijgen op de wereld en vooral op hun eigen betekenis hierin, maar de antwoorden op hun vragen raken steeds verder uit zicht. Naast komische passages over de geneugten van oorsmeer en dierlijk vet, bevat Painicilline ook een scherpe analyse van de dolgedraaide en onbevattelijke wereld van vandaag, gedomineerd door de krankzinnige logica van het kapitalisme en de consumptiedwang die dit systeem met zich meebrengt. Het is knap hoe Ko van den Bosch hier vorm en woorden aan geeft.
Hoewel van een geheel andere orde, gebruikt ook theatermaker en cineast Alex van Warmerdam in de voor zijn eigen gezelschap De Mexicaanse Hond geschreven muziektheatertekst De verschrikkelijke moeder het middel van de herhaling. De tekst bestaat uit drie episodes, alledrie spelend binnen een familieverband, met als belangrijkste verbindend element dat er telkens sprake is van een broer en een zus, die zich elke keer in een andere gedaante - als wolven in schaapskleren - opdringen aan de respectievelijke families en vervolgens de situatie volledig manipuleren. Zo is de broer in het eerste deel een slager, in het tweede deel een boze stiefmoeder en in deel drie een man die zich als substituut-vader opdringt aan twee zusjes, die hij heeft wijsgemaakt dat hun ouders vertrokken zijn. Als geslepen intriganten, hierbij nog geholpen door een derde personage, trekken ze een wreedaardig spoor van ellende en verdriet. Archetypes zijn het, die onze angsten, dromen en sprookjes bevolken. Wat het zo absurd en komisch maakt, is dat alle personages in De verschrikkelijke moeder het allemaal volstrekt vanzelfsprekend vinden en met zich laten gebeuren. In een zeer speelse stijl schetst Alex van Warmerdam in de voor hem zo kenmerkende geserreerde taal een grimmige en duistere wereld, waar liefde heeft plaatsgemaakt voor koele berekening en eigenbelang heerst. Een intrigerende tekst is het, die veel ruimte laat voor interpretatie.
Op uitnodiging van het gezelschap Bonheur Theaterbedrijf Rotterdam hebben de schrijvers Anna Enquist, Antoine Uitdehaag en Anne Vegter alledrie een aantal persoonlijke getuigenissen geschreven van mensen die het verwoestende bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 hebben meegemaakt. Deze afzonderlijke teksten zijn gemonteerd tot Struisvogels op de Coolsingel. Het is indrukwekkend hoe het verhaal, dat op 10 mei 1940 aanvangt, de dag waarop de Duitsers Nederland binnenvallen, onontkoombaar wordt voortgestuwd naar het fatale bombardement, 4 dagen later. Met weinig woorden, heel subtiel en poëtisch, krijgen de verschillende personages, 7 in getal, een gezicht en een ziel. De Duitse vrouw die met haar man naar Nederland is geëmigreerd, het meisje dat fantaseert over de gedroomde rol van Ophelia in de schoolvoorstelling volgend seizoen, de homoseksuele Joodse intellectueel die opsomt wat hij nog graag gewild had in het leven, om er een paar te noemen. De verhalen van hun laatste levensdagen zijn mooi en vloeiend met elkaar verweven. In krachtige, filmische beelden voltrekt zich het onvoorstelbare drama aan deze mensen, en de heldere, doorzichtige manier waarop dit in Struisvogels op de Coolsingel in woorden is gevat is zeer ontroerend. Indringend is ook de slotmonoloog, waarin een chirurg vertelt hoe hij onder dwang een zwaargewonde hoge Duitse militair opereert. Hij had hem op de operatietafel kunnen laten sterven, maar besluit het 'goede' te doen en redt hem het leven, een beslissing waar hij later spijt van heeft. Hoe morele vragen en begrippen als 'goed' en 'kwaad' in oorlogssituaties onder druk komen te staan, wordt hier op pregnante wijze voelbaar. Dit geeft het verhaal een universele waarde.
Schaap van Sophie Kassies, geschreven naar een idee van Flora Verbrugge voor Jeugdtheater Sonnevanck, is een muziektheatertekst voor kinderen van 4 +, uitgevoerd door twee acteurs, twee zangeressen en twee musici. Schaap trekt de wijde wereld in, omdat ze meent een naam nodig te hebben. Op haar zoektocht kruisen allerlei figuren haar pad en beleeft ze een hoop avonturen. Uiteindelijk krijgt ze van Engel een pakje met haar naam erin, maar ze besluit tenslotte dat ze liever geen naam wil hebben, maar gewoon schaap onder de schapen wil blijven. Op een niet belerende manier worden in Schaap onderwerpen als de zoektocht naar een eigen identiteit, eenzaamheid, angst en individualiteit versus groepsgedrag aangestipt. De toon is vederlicht, het verhaal wervelend. De vorm is uiterst doeltreffend en theatraal, de acteurs en de musici nemen alle rollen - en dat zijn er nogal wat - voor hun rekening en transformeren vliegensvlug van het ene personage in het andere. Ook de opeenvolging van scènes is flitsend. Lekker materiaal, kortom, om je tanden in te zetten als maker en ongetwijfeld ook een genot om naar te kijken en luisteren.
Dan is nu het moment aangebroken om de laureaat bekend te maken. Na grondige en intensieve discussie hebben we besloten de Taalunie Toneelschrijfprijs 2005 toe te kennen aan Struisvogels op de Coolsingel, geschreven door Anna Enquist, Antoine Uitdehaag en Anne Vegter voor Bonheur Theaterbedrijf Rotterdam.
De jury van de Taalunie Toneelschrijfprijs 2005:
Jeroen van den Berg
Barbara Pouwels
Mieke Versyp
Steven Peters (secretaris)
Amsterdam, 31 augustus 2005
©
Nederlandse Taalunie, 2000-2008 alle rechten voorbehouden
Wegwijzer – Colofon – Contact – Vrijwaring – Opmerkingen en reacties
Wegwijzer – Colofon – Contact – Vrijwaring – Opmerkingen en reacties
