'DONADONI, HARD AANGEPAKT'

OVER HET TAALGEBRUIK VAN VOETBALVERSLAGGEVERS

R. APPEL (Universiteit van Amsterdam)

Veel beroepsgroepen hebben hun eigen karakteristieke taalgebruik*). Juristen zijn in dit opzicht berucht, maar ook bijvoorbeeld mensen in de computerbranche of het reclamewezen of popmuzikanten onderscheiden zich verbaal soms zo sterk dat ze voor buitenstaanders geheimtaal lijken te spreken. Het volgende stukje dialoog is dan ook nauwelijks te begrijpen voor niet-ingewijden.

'Wat heb jij voor gitaar?'

'Ik heb er drie. Een oude Strat, een Les Paul Custom en een Es 335.'

'Zo, is die Strat pre-CBS?' 'Was het maar waar. Het is een 76'-er. Had oorspronkelijk een driepunts-bevestiging en zo'n tilt-neck, weetje wel.'

'Waardeloos. De hals kon je zeker helemaal heen en weer bewegen.' 'Hou op. Maar ik heb het laten veranderen door een te gekke customizer.'

Dit soort speciale vormen van taalgebruik, passend bij een bepaald beroep of een bepaalde situatie of gebruikt door een specifieke sociale of subculturele groep, wordt wel register genoemd. Er zijn nogal wat omschrijvingen in omloop van het begrip register, waarbij het er vooral om gaat wat de bepalende kenmerken zijn. Sommigen denken alleen aan specifiek vocabulaire ('jargon'), zoals in de bovenstaande dialoog: het woord customizer (spreek uit 'kustomaaizer') is bijvoorbeeld voor buitenstaanders onbekend; het betekent 'vakman die een gitaar afstelt, herstelt of aanpast aan iemands speciale wensen'. Andere auteurs die over 'register' schrijven zijn van mening dat ook grammaticale aspecten karakteristiek kunnen zijn voor een register. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het (vooral geschreven) register van juristen en notarissen, waarin zeer veel complexe zinnen voorkomen. Weer anderen zien het nog ruimer: ook pragmatische eigenschappen, zoals de opbouw van een stuk tekst, kunnen een register definiëren. Een voorbeeld is het verkooppraatje van de marktkoopman, die eerst de mensen naar zich toe moet zien te trekken, dan iets wervends en/of sensationeels over zijn produkt vertelt om tenslotte te bepalen wie de potentiële kopers zijn en hen aan zich te binden, vaak door een directe benadering ('En u mevrouwtje, wat zou u niet een plezier kunnen hebben van deze prachtige snijmachine ... als uw man thuiskomt...').

Als regelmatige kijker van Studio Sport en TV-verslagen van voetbalwedstrijden kreeg ik de indruk dat het taalgebruik van de verslaggevers die de beelden van commentaar voorzagen, een aantal specifieke kenmerken leek te hebben. Is er misschien sprake van een 'TV-voetbalverslaggeversregister' in het Nederlands?, zo vroeg ik mij af. In zijn Stilistische Grammatica uit 1937 gaat G.S. Overdiep al in op het taalgebruik van (destijds uiteraard alleen nog maar) radioverslaggevers