2 Wat het onderwijs Nederlands opbrengt

Over de kwaliteit van het onderwijs Nederlands in Nederland en Vlaanderen heeft bijna iedereen een mening. Toch is het lang niet altijd duidelijk wat met 'kwaliteit' bedoeld wordt als we het over onderwijs hebben. Dat komt vooral doordat kwaliteitseisen voor het onderwijs zich niet voor altijd laten vastleggen. Ze zijn namelijk een afgeleide van de doelen die men met het onderwijs nastreeft en die doelen veranderen door maatschappelijke ontwikkelingen.

Onderwijskwaliteit heeft te maken met het onderwijsproces, met wat het onderwijs opbrengt en met de omstandigheden waarin het gegeven wordt. Dit hoofdstuk is gewijd aan de opbrengst van het onderwijs.

Ter opening van het hoofdstuk begrenzen we het thema in paragraaf 2.1. Vervolgens gaan we in paragraaf 2.2 in op het belangrijke probleem van de feiten en de normen: wie het over onderwij sopbrengst heeft, moet duidelijk maken op welke gegevens hij zich baseert én welke normen hij aanlegt om te bepalen of een prestatie als voldoende kan worden beschouwd. Daarna bespreken we achtereenvolgens de onderwijsresultaten inzake lezen (2.3), schrijven (2.4), spreken en luisteren (2.5) en taalbeschouwing of taalkunde (2.6). In deze opsomming ontbreekt één belangrijk onderdeel van het onderwijs Nederlands: het literatuuronderwijs. Naar de opbrengsten daarvan is tot nu toe helaas geen grootschalig peilingsonderzoek verricht. Daarom blijft het hier onbesproken. In 2.7 formuleren we een samenvattend besluit.

2.1 Begrenzing van het thema

Leren lijkt een typisch schoolse bezigheid, maar leerlingen leren ook buiten de school. Waar en in welke mate buitenschools leren plaatsvindt, verschilt van kind tot kind en van onderwerp tot onderwerp. Maar er is geen schoolvak waarbij het belang en de omvang van het buitenschoolse leren zo in het oog springt als Nederlands. Als in dit hoofdstuk de term 'onder wij sopbrengst' gebruikt wordt, moeten we niet vergeten dat verworven kennis en vaardigheden bij Nederlands altijd mede een gevolg zijn van omstandigheden buiten de school.

In de inleiding op dit rapport is al gewezen op de regelmatig gehoorde klachten over de opbrengsten van het onderwijs Nederlands. Vooral de slechte taalbeheersing of taalvaardigheid van leerlingen moet het ontgelden. Het valt op dat de klachten en de zorgen vooral betrekking hebben op grammatica en spelling, dus op de formele aspecten van taalvaardigheid. Evenzeer valt op dat die bezorgdheid bijna nooit op betrouwbare onderzoeksgegevens is gebaseerd. Men volstaat met het vertellen van anekdotes of beroept zich op eigen, dus beperkte observaties.

Toch hebben onderzoekers de laatste jaren veel belangwekkende informatie verzameld. Dat is onder andere gedaan in zogenoemd peilingsonderzoek, dat in Nederland sinds enkele jaren wordt uitgevoerd. Peilingsonderzoek is grootschalig onderzoek naar inhoud en opbrengst van het onderwijs, dat voor belangrijke schoolvakken zoals Nederlands om de vier jaar wordt uitgevoerd. Ook voor Vlaanderen zijn, weliswaar