6         Vaktermen inbedden in levend taalgebruik

H.H. ten Voorde

Werkgroep Didactiek der Scheikunde Faculteit der Scheikunde Universiteit van Amsterdam

Inleiding

In het historisch overzicht van Van der Leeuw wordt de uitdrukking 'leren door praten' in navolging van Britton (1971) een principe genoemd. Het thema van de LWG-conferentie in 1972 kreeg ook die aanduiding. Eveneens sprak Van der Leeuw van 'leren door te praten en te schrijven' om de aandacht voor de relatie tussen taal en kennisverwerving in de zaakvakken gedurende de periode 1972-1982 te karakteriseren ten opzichte van de tien jaar daarna. Omdat voor mijn huidige didactische onderzoek de deelname aan onderwijsvernieuwing in de periode 1963-1972 nog steeds een voedingsbodem is én omdat het onderwijs in de niet-taalvakken gedurende de periode 1982-1992 nog sterk het kenmerk draagt van de 'instructie', zal ik trachten dit 'leren van de vaktaal door praten' nader in te vullen volgens het ge-spreksmodel van De Miranda (1962,1991).

Het volgende relaas (Ten Voorde, 1990) van een persoonlijke ervaring illustreert dat 'inbedden van vaktermen in levend taalgebruik' een opgave voor het onderwijs in de natuurwetenschappen genoemd kan worden.

Op een zondag zaten mijn vrouw, de kinderen en ik gezellig bij het open haardvuur. We genoten van het fraaie vlammenspel boven het brandende hout. Mijn vrouw merkte op een gegeven moment op: 'Wat is dat branden van hout toch een mooi gezicht'. Dit was voor mij de aanleiding na te gaan of zij en de kinderen mijn uitspraak 'hout brandt niet, maar het gas, dat bij de ontleding van hout ontstaat, brandt' wilden accepteren als een mogelijk betere beschrijving. Zowel mijn vrouw als mij is de toen ontstane situatie tot op heden bijgebleven. Ondanks dat ik hen op enkele veranderingen wees en zei: 'er blijft as over'; 'je ziet houtskool'; 'de vlam begint pas een stukje boven het hout', lukte het mij niet hen van mijn gelijk te overtuigen. Voor mijn huisgenoten bleef hun uitdrukking 'hout brandt' de enig juiste, bruikbare verwoordingT Vanwege de-emotionele geladenheid van de ontstane-' welles-nietes'"- " situatie vonden we het beter de 'discussie' te beëindigen.

Wil men aansluiten bij de beleving en het woordgebruik van alledag, dan is de wijze waarop vaktermen hun betekenis krijgen erg belangrijk, evenals de beantwoording van de vraag of die termen wel in de beoogde context gaan functioneren. In deze bijdrage wil ik de mogelijkheid laten zien van produktief gebruik van de moedertaal in een scheikunde-onderwijssituatie. Ik zal mij daarbij beperken tot het bespreken van enkele voorbeelden. Deze heb ik destijds in mijn proefschrift in een ruimer kader beschreven en didactisch verantwoord.

Ik zal in paragraaf 1 ingaan op de onderwijssituatie beschouwd als een gesprek